Artykuł

15 maj 2015

"Budowanie Polski Ludowej. Robotnicy a komuniści 1945 – 1950" Padraica Kenneya - relacja z premiery książki w DSH

Kategoria: Nowości wydawnicze, XXw, Spotkania, Informacja wydawnicza, Debaty, Aktualności, Historia społeczna, Relacje ze spotkań

 

12 maja w siedzibie Domu Spotkań z Historią w Warszawie odbyła się premiera książki Padraica Kenneya, pt. Budowanie Polski Ludowej. Robotnicy a komuniści 1945 – 1950. Publikacja ukazała się nakładem Wydawnictwa W.A.B. Dyskusję z autorem poprowadził historyk i dziennikarz „Gazety Wyborczej” dr Adam Leszczyński.

Jak zaznaczył na wstępie moderator spotkania, Padraic Kenney to wybitny amerykański historyk Europy Środkowo-Wschodniej, autor takich prac jak: Transnational Moments of Change: Europe 1945, 1968, 1989 (2004), Rewolucyjny karnawał. Europa Środkowa 1989 (2005), The Burdens of Freedom: Eastern Europe Since 1989 (2006), Wrocławskie zadymy (2007). To również, co podkreślił Leszczyński jeden z najważniejszych amerykańskich badaczy dziejów Polski XX wieku.

Powstała na bazie rozprawy doktorskiej książka P. Kenneya po raz pierwszy wydana została w 1997 r. nakładem Cornell University Press. Dzięki opublikowanemu przekładowi, znana dotąd głównie profesjonalnym badaczom dziejów najnowszych, ma szansę trafić do szerszego grona czytelników.  Obecni podczas spotkania znakomici historycy dziejów najnowszych – m.in. Dariusz Jarosz, Andrzej Paczkowski zgodnie przyznali, że mimo upływu 18 lat od pierwszego wydania, praca amerykańskiego badacza nadal ma duże znaczenie dla polskiej historiografii.

Jarosz określił książkę Kenneya jako, pod wieloma względami, formacyjną dla środowiska polskich badaczy historii społecznej. W latach dziewięćdziesiątych, w Polsce badania historii społecznej PRL były jeszcze rzadkością. Wiele wiedzieliśmy wtedy o metodach badań historii społecznej jednak książka P. Kenneya pokazała nam jak historia społeczna wygląda w praktyce – powiedział prof. Jarosz. Warszawski historyk dodał także, iż przyjęte przez Amerykanina podejście badawcze, a także krytyka tradycyjnego modelu totalitarnego oraz nie ideologiczne a kulturowe rozumienie pojęcia klasy robotniczej otwierało polskich badaczy na nowy sposób patrzenia na wymykającą się prostym schematom interpretacyjnym rzeczywistość społeczną.  

Zdaniem Kenneya choć opisywane przez niego lata 1945-1950 pod wieloma względami stanowiły kontynuację sposobu myślenia z okresu wcześniejszego, to stanowiły one też okres, w którym dokonywała się oddolna rewolucja społeczna, rozumiana przez badacza jako „wyrwa w normalnym czasie”,  skutkująca całościową zmianą strukturalną. Powojennych przekształceń do których doszło w Polsce – ani ich konsekwencji - nie da się zrozumieć w oderwaniu od relacji społecznych, zarówno tych które komunistyczne państwo odziedziczyło, jak i tych, które stworzyło – pisze Kenney.

Opisywane w książce powojenne pięciolecie przedstawiane jest na przykładzie środowisk robotniczych dwóch miast – Łodzi i Wrocławia.  Autor zwrócił uwagę na ich odmienne charaktery (Wrocław jako miasto zasiedlane przez ludność napływową, Łódź zaś jako „stare proletariackie miasto z tradycją międzywojennych strajków"), które tylko pozornie przekładały się na stopień kontrolowania ich przez władze. Jak wykazał historyk, pomimo że w analizowanym przez niego okresie budowania Polski Ludowej przynależność partyjna robotników wrocławskich szacowana była na około 50% zaś łódzkich na zaledwie 10%, to jednak tak wyrażająca się kontrola państwa miała charakter krótkotrwały i powierzchowny. Dowodem tego był fakt, ze kilka dekad później to nie Łódź, a właśnie Wrocław stał się jednym z ważniejszych ośrodków opozycji solidarnościowej. Historyk podkreślał znaczenie nastrojów dominujących w pierwszych latach po wojnie w obu ośrodkach robotniczych. Przywoływał m. in. słabo obecne w polskiej historiografii powojenne strajki robotników, w tym strajk łódzki z 1947 roku, który jego zdaniem był jednym z największych strajków robotniczych w polskiej powojennej historii (do lat 80. XX w.). Powojenne wystąpienia robotników miały jednak zupełnie inny charakter niż te z okresu późniejszego. Nie chodziło w nich bowiem o zmianę (obalenie) władzy i protest w rozumieniu politycznym – strajki lat 40. były zdaniem Kenneya formą robotniczego protestu przeciwko utracie kontroli nad dotychczasowym stylem i system pracy. Historyk zaznaczył także, iż z jego badań wynika, że w odczuciu robotników władza do roku 1948 nie była traktowana jako władza obca. Instalowany system zaś, co najmniej do 1951 roku, tj. do czasu wprowadzenia Ustawy o Socjalistycznej Dyscyplinie Pracy, nie był też przez robotników postrzegany wyłącznie opresyjnie. W przestrzeni fabryk władza czuła się niepewnie. To poczucie słabości uświadamiane przez robotników przekładało się na ich postawy. Robotnicze poczucie własnej siły - zdaniem Kenneya - wynikało z wciąż żywych w powojennym pokoleniu przedwojennych tradycji robotniczych. Problemy władz w objęciu pełnej kontroli i w podporządkowaniu robotnicze środowisko wiązały się również z tym, że były one niezwykle płynne i mobilne – w niektórych zakładach i fabrykach rotacja pracowników sięgała nawet 150%. Grupę będącą w takim ruchu bardzo trudno jest represjonować – stwierdził Kenney.

Podczas debaty przywołanych zostało wiele innych poruszanych przez historyka problemów okresu powojennego. Uczestnicy dyskusji, w większości znający już pracę Kenneya, zwracali także uwagę na jej znaczenie dla rozwijających się obecnie polskich badań nad powojenną historią kobiet i pracami z zakresu gender studies. 

Książka Budowanie Polski Ludowej. Robotnicy a komuniści 1945 – 1950 ukazała się w ramach nowej serii historycznej Wydawnictwa W.A.B. Posłowie do książki napisał Marcin Zaremba. Autor Wielkiej Trwogi podkreślił w nim wciąż obecne z książce nowatorskie podejście do polskiej historii społecznej oraz aktualność wielu z pojawiających się w niej tez, jednocześnie polemizując z niektórymi tezami amerykańskiego badacza.

W tej samej serii Wydawnictwa W.A.B. ukazały się także prace Błażeja Brzostka (Paryże Innej Europy. Warszawa i Bukareszt, XIX i XX wiek) i Jerzego Kochanowskiego (Tylnymi drzwiami. „Czarny rynek” w Polsce 1944 – 1989). Wkrótce swoją premierę będzie miało także tłumaczenie książki Małgorzaty Fidelis (Kobiety, komunizm i industrializacja w powojennej Polsce), której praca podobnie jak książka Kenneya, zaliczana jest przez badaczy dziejów najnowszych do grona najbardziej inspirujących studiów nad historią Polski, opublikowanych poza granicami kraju.

Nowości wydawnicze

Konkurs imienia profesora Jerzego Michalskiego na najlepszą recenzję naukową z zakresu historii (zgłoszenia do 31 X 2017)

Filmy historyczne

"Jak Pan Bóg pozwoli zmartwychwstać" - przedpremierowy pokaz filmu, 2 listopada 2016