Artykuł

19 marzec 2017

Pamiętniki Stanisława Augusta i ich bohaterowie (recenzja)

Kategoria: Recenzje, XVI-XVIII wiek, Aktualności

Pamiętniki króla Stanisława Augusta Poniatowskiego są dokumentem wyjątkowym. Rzadko zdarzało się by król tak szczegółowo opisywał dzieje swego panowania. Jeszcze rzadziej spisujący wspomnienia monarcha był niepozbawionym talentu literackiego wnikliwym i krytycznym obserwatorem. Zbiór esejów podejmujący temat pamiętników oraz ich najbardziej znaczących bohaterów, jest więc lekturą fascynującą, a dla badaczy epoki wręcz niezbędną.

 

Tytuł: Pamiętniki Stanisława Augusta i ich bohaterowie 

Wstęp i red. nauk.: Anna Grześkowiak-Krwawicz

Wydawca: Ośrodek Badań nad Epoką Stanisławowską Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie

Miejsce wydania: Warszawa

Rok wydania: 2015

Liczba stron: 356

ISBN: 9788364178269

 

Pamiętniki Stanisława Augusta i ich bohaterowie to publikacja zbiorowa pod redakcją Anny Krześkowiak-Krawicz wydana nakładem Ośrodka Badań nad Epoką Stanisławowską Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie. Książka składa się artykułów będących rozszerzoną wersją wykładów, które zostały wygłoszone w latach 2013-2014 w Pałacu na Wyspie z inicjatywy gospodarza oraz Polskiego Towarzystwa Badań nad Osiemnastym Wiekiem. Przedsięwzięcie było konsekwencją wydania w 2013 roku polskiej antologii pamiętników królewskich. Opublikowane teksty mają z jednej strony charakter naukowych komentarzy do źródła, a z drugiej popularnych wykładów uzupełniających wiedzę na temat kluczowych postaci lub konfrontujących opinię króla z rzeczywistością dziejową.

O wadze przedsięwzięcia najlepiej świadczy chyba lista autorów, wśród których znaleźli się najwybitniejsi znawcy epoki. Teresa Kostkiewiczowa napisała artykuł opisujący pamiętniki z perspektywy literaturoznawczej i wpisujący je w kontekst europejskiej, w tym szczególnie monarszej memuarystki. Natomiast Agata Roćko zaprezentowała tekst wprowadzający w królewski warsztat pisarski portrecisty. Prześledziła wzorce literackie, z których król czerpał, ale przede wszystkim przeanalizowała stosowane przez niego środki artystyczne i schematy opisu. Oba teksty stanowią wstęp źródłoznawczy niezbędny dla każdego historyka pragnącego skorzystać z pamiętników. Pozostałe artykuły traktują bezpośrednio o grupach społecznych i bohaterach istotnych z perspektywy wspomnień króla lub roli odegranej w dziejach oraz całych dziejach.

 

Wykłady o Stanisławie Auguście i jego wujach książętach Czartoryskich napisała sama Zofia Zielińska. Zasługują one na szczególne wyróżnienie ze względu na stosowaną przez autorkę praktykę konfrontowania królewskich opisów ze znanymi sobie doskonale realiami epoki. Pozwoliło to wykryć wszelkie zabiegi propagandowe, ale też nieświadome zniekształcenia obrazu wydarzeń spowodowane długim upływem czasu i związanymi z nim zmianami poglądów. Pozostając w kręgu rodziny monarszej pozostaje jeszcze wspomnieć o dwóch referatach. Znawczyni epoki saskiej Urszula Kosińska przedstawiła historię ojca królewskiego Stanisława Poniatowskiego, a autorka monografii o grand tour Michała Poniatowskiego Angela Sołtys zaprezentowała artykuł o najmłodszym bracie króla i prymasie Polski. Ostatni tekst jest zresztą jedną z nielicznych prób podsumowania działalności drugiego prezesa KEN.

Richard Butterwick-Pawlikowski znany między innymi z książki o fascynacji króla kulturą angielską napisał esej o Charlesie Hansbury Williamsie oraz innych anglikach w życiu Stanisława Augusta. Podjął się też opisania miejscami enigmatycznego i wieloznacznego portretu Katarzyny II. Dorota Dukwicz, autorka monografii o roli Rosji w pierwszym rozbiorze, podjęła się przedstawienia postaci Franciszka Ksawerego Branickiego, który podobnie jak caryca rosyjska, przeszedł drogę od bliskiego przyjaciela do zaciekłego wroga króla. Napisała również esej o trudnych kontaktach z ambasadorami wschodniego imperium. Z kolei o portretach Francuzów i roli kultury francuskiej wykład zaprezentował Piotr Ugniewski, badacz relacji między Warszawą a Paryżem. Zajmująca się biografistyką Maria Czeppe podjęła się uporządkowania ogromnego tematu różnorodnych ról jakie przyjmowały w pamiętnikach królewskich kobiety. Wreszcie Marek Dębowski, teatrolog z Uniwersytetu Jagiellońskiego i jedyny autor niezwiązany instytucjami warszawskimi przedstawił portret królewskiego monopolisty teatralnego Franciszka Ryxa.

 

Wszystkie artykuły zamieszczone w recenzowanym tomie siłą rzeczy orbitują wokół tekstu pamiętników Stanisława Augusta często cytując obszerne fragmenty z polskiej antologii, ale regularnie posiłkując się również pełnym francuskim wydaniem. Nie są to jednak w żadnej mierze tyko wypisy ze źródła. Wręcz przeciwnie, mamy do czynienia z pełnowartościowymi artykułami na temat poszczególnych postaci, w których obecność na łamach pamiętnika jest kluczowym problemem badawczym a nie jedynym przedmiotem zainteresowania. Nie byłoby to oczywiście możliwe bez specjalizacji autorów, ale ta nie ulega wątpliwości.

 

Warto jednak podkreślić, że mimo głębokiej erudycji i profesjonalizmu przedstawione teksty są jednak pokłosiem wykładów o charakterze na poły popularyzatorskim. Historycy zrezygnowali więc z szerszej argumentacji czy ujawniania swojego warsztatu decydując się na spójne wykłady o z góry ustalonej treści. Dzięki temu ich lektura nie sprawi nikomu trudności ani nikogo nie znuży. Tym bardziej, że wydanie książki jest więcej niż wzorowe. Świetny skład, piękne kroje czcionek tytułów i ogromna liczba kolorowych bardzo dobrej jakości ilustracji, będących w dużej mierze reprodukcjami zabytków należących do Muzeum Łazienki Królewskie, zapewnia wyjątkowe doznania estetyczne i pozwala nie tylko poznać, ale i zobaczyć opisywane miejsca, postaci i wydarzenia.

 

Pamiętniki Stanisława Augusta i ich bohaterowie są więc dziełem zasługującym na najwyższe uznanie. Ze względu na formę graficzną i dostępność stylu sprawdzają się znakomicie jako publikacja edukacyjna wydawnictwa muzealnego. Ze względu na wagę tematu, formalną spójność i profesjonalizm autorów, z naddatkiem spełniają wymagania jakie stawia się zbiorowym publikacjom naukowym. Cykl wykładów publicznych o tematyce zaaranżowanej przez pilnującego poziomu organizatora, zapewnił nieoczekiwanie lepsze efekty niż wiele konferencji i będące ich pokłosiem publikacje pokonferencyjne.

 

 

Stanisław Witecki

 

Nowości wydawnicze

Tomasz Krzemiński, Codzienność mniejszych miast Pomorza Nadwiślańskiego końca XIX i pierwszych dziesięcioleci XX wieku. Zmiany warunków materialnych, przeobrażenia obyczajowości (informacja wydawnicza),

Filmy historyczne

"Jak Pan Bóg pozwoli zmartwychwstać" - przedpremierowy pokaz filmu, 2 listopada 2016