„Przeszłość łączy czy dzieli? Tożsamości narodowe a proces zbliżenia państw”

Jest to już ostatnia debata z cyklu „Dialog Pamięci Historycznych w Regionie ULB”. Jej uczestnicy spróbują podsumować rezultaty dotychczasowych spotkań i odpowiedzieć na pytanie, czy burzliwa często przeszłość narodów regionu Ukrainy, Litwy, Białorusi bardziej nas dziś łączy, czy dzieli. Spróbują też odpowiedzieć na pytanie jakie działania należy podjąć, aby przezwyciężyć istniejące nieufności?

W dyskusji udział wezmą:

• Andrij Portnow
• Aliaksandr Smalianczuk
• Alvydas Nikžentaitis
• Robert Traba
• Kazimierz Wóycicki

Moderator: Adam Michnik

Wstęp wolny!

Cykl spotkań „Dialog Pamięci Historycznych w Regionie ULB”, z udziałem historyków polskich, białoruskich, litewskich, ukraińskich i rosyjskich rozpoczął się w październiku 2011 r. Problematyka zorganizowanych dotąd dziesięciu debat poruszała zagadnienia trudne i kładące się cieniem na wzajemnych stosunkach między narodami.

Efekty i wnioski z debat opublikowane zostaną wkrótce w języku polskich, litewskim, białoruskim, ukraińskim i rosyjskim.

Organizatorzy:

• Muzeum Historii Polski
• Instytut Historii Litwy Litewskiej Akademii Nauk
• Instytut Historii Nauki PAN
• Instytut Historyczny UW

Program dotychczasowych debat:

Rola idei Giedroycia dla stosunków międzynarodowych na przestrzeni ULB.

• Wykład: Alfredas Bumblauskas
• Dyskusja panelowa z udziałem: Jana Malickiego, Andrija Portnowa, Vladasa Sirutavicziusa, Moderator: Alvydas Nikžentaitis
• Miejsce: Uniwersytet Wileński
• Data 13.10.2011

Historia Polski: „swoi” i „obcy” w koncepcji tworzonego Muzeum Historii Polski.

• Wykład: Igor Kąkolewski i Robert Kostro, Komentarz: Jūratė Kiaupienė, Sofia Diak
• Data: 10.11.2011

Historia Litwy: koncepcje historyków vs. dominujące w społeczeństwie wizje przeszłości.

• Wykład: Alfredas Bumblauskas, Komentarz: Andrzej Rachuba, Aleksander
• Kraucewicz
• Miejsce: Uniwersytet Warszawski
• Data: 8.12.2011

Dwa narodowe toposy w stosunkach litewsko-polskich: „okupacja Wilna” i „Wilno jako stolica Kresów Wschodnich”.

• Wykład: Dangiras Mačiulis (Rimantas Miknys), Jan Kieniewicz, Komentarz: Aliaksandr Smalianczuk
• Miejsce: Uniwersytet Wileński i Warszawski
• Data (Warszawa): 17.11.2011
• Data (Wilno): 15.12.2011

WKL i państwo białoruskie: toposy kultury pamięci na Białorusi. „WKL vs. Republika Partyzancka”.

• Wykład: Aleh Dziarnowicz, Komentarz: Alvydas Nikžentaitis, Elena Temper
• Miejsce: Uniwersytet Wileński
• Data: 21.2.2012

Historia Ukrainy: dominujące wizje przeszłości na Ukrainie Wschodniej i Zachodniej.

• Wykład: Volodymyr Kulyk, prof. Tomasz Stryjek, Jenny Alwart, Komentarz: Andrzej Chojnowski, Wilfried Jilge
• Miejsce: Uniwersytet Warszawski - Biblioteka Uniwersytecka
• Data: 2.3.2012, g.17.00

Film historyczny jako narzędzie polityki zagranicznej: Republika Kozacka oraz Polska i Rosja w walce o Ukrainę.

• Uczestnicy dyskusji: Martin Aust (prof. Uniwersytetu w Monachium), Mirosław Nagielski (prof. Uniwersytetu Warszawskiego), Aurimas Svedas (doc. dr z Uniwersytetu Wileńskiego). Moderator: Alvydas Nikzentaitis (dr hab. Z Instytutu Historii Litwy).
• Miejsce: Uniwersytet Wileński
• Data: 15.3.2012

Historia Rosji: między toposem Wojny Ojczyźnianej a imperium.

• Wykłady i dyskusja: Andrzej Nowak (Uniwersytet Jagielloński), Stanislav Kulchitsky (Instytut Historii Akademii Nauk Ukrainy), Olga Malinova (Rosyjska Akademia Nauk)
• Miejsce: Uniwersytet Warszawski
• Data: 3.4.2012

Katyń jako czynnik w stosunkach polsko-rosyjskich?

• Wykład: Wojciech Materski
• Komentarz: Nikita Petrov, Vladas Sirutavičius
• Miejsce: Uniwersytet Wileński
• Data: 12.4.2012

Katharsis? Mord na Żydach Jedwabnego w polskiej debacie tożsamościowej i dyskusja „Żydzi w historii i polityce historycznej Białorusi, Litwy i Ukrainy”.

• Wykład: Andrzej Żbikowski
• Dyskusja panelowa: Šarūnas Liekis, Mychajl Tyaglyj
• Miejsce: Uniwersytet Wileński
• Data: 10.5.2012

Zamykająca cykl debata: „Przeszłość łączy czy dzieli? Tożsamości narodowe a proces zbliżenia państw” jest jednocześnie jednym z wydarzeń towarzyszących wystawie MHP „Pod wspólnym niebem. Rzeczpospolita wielu narodów, wyznań, kultur (XVI-XVIII w.)”, którą można oglądać w Zamku Królewskim w Warszawie do 31 lipca 2012 r.

Więcej o wystawie przeczytać można na stronie Muzeum Historii Polski.

„Drugi obieg wydawniczy w PRL na tle historii samizdatu w państwach bloku sowieckiego po 1956 roku”.

Celem konferencji jest refleksja nad historią niezależnego ruchu wydawniczego w Polsce lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych na tle innych krajów bloku sowieckiego. Konferencja z udziałem badaczy reprezentujących różne ośrodki i dyscypliny naukowe, pozwoli opisać rolę, jaką książki i pisma wydawane w drugim obiegu odegrały w drodze do demokratycznych przemian 1989 roku.

Drugi obieg wydawniczy stanowił jedną z głównych form aktywności opozycyjnej w Polsce lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Rzadko jednak to zjawisko wzbudzało szersze zainteresowanie historyków i innych badaczy. Warto zastanowić się nad rolą, jaką nielegalnie drukowane pisma i książki odegrały w historii opozycji demokratycznej i „Solidarności”. Na zjawisko drugiego obiegu wydawniczego spojrzeć można też z szerszej perspektywy, analizując je na tle historii samizdatu w Europie Środkowo-Wschodniej po 1956 roku. Perspektywa porównawcza pozwoli zastanowić się nad podobieństwami i różnicami w funkcjonowaniu drugiego obiegu w poszczególnych państwach. Szczególnie interesujące są ujęcia problemowe, skupiające się na konkretnych zjawiskach i mechanizmach.

Sesje odbywać się będą w Centrum Edukacyjnym IPN „Przystanek Historia” im. Janusza Kurtyki, przy ul. Marszałkowskiej 21/25 w Warszawie, w języku polskim i angielskim (tłumaczenie symultaniczne).

Wstęp wolny.


PROGRAM

31 maja 2012

9.00−9.05  otwarcie konferencji – dr Łukasz Kamiński – Prezes Instytutu Pamięci Narodowej

9.05−11.00 SESJA I: Drugi obieg a opozycja

Prowadzenie – dr Małgorzata Choma-Jusińska (IPN)

• Drugi obieg. Samizdat, bibuła, wydawnictwa podziemne – wokół definicji z perspektywy leksykografii – dr Dorota Pazio-Wlazłowska (Instytut Slawistyki PAN)
• Piłsudski, Miłosz, Arendt… Co czytała opozycja? – Natalia Jarska (IPN/Instytut Historii PAN)
• Prasa podziemna w systemie komunikowania społecznego w okresie stanu wojennego – dr Roman Wróblewski (Uniwersytet Wrocławski)
• Kolportaż prasy podziemnej jako forma aktywności opozycyjnej (1981–1989) – Jan Olaszek (IPN/Instytut Historii PAN)
• „Karton z bibułą”. Prywatne kolekcje pism drugiego obiegu jako źródło do badań nad siecią kolportażu – na wybranych przykładach – Beata Szmytkowska (Archiwum Państwowe w Gdańsku/Stowarzyszenie Archiwistów Polskich)

 Dyskusja

11.00−11.15 Przerwa kawowa

11.15−12.30 SESJA II Studia przypadków (część I)

Prowadzenie: dr Grzegorz Waligóra (IPN)

• „Biuletyn” i „Informator” – wydawnictwa organizacji „Ruch” (1969–1970) – Piotr Byszewski (IPN)
• „Biuletyn Informacyjny” KOR 1976–1980 – prof. Andrzej Friszke (Instytut Studiów Politycznych PAN/Collegium Civitas)
•  Niezależna prasa studencka (1980–1981) – próba charakterystyki – Kamil Dworaczek (IPN/Uniwersytet Wrocławski)

Dyskusja

12.30−12.40 Przerwa kawowa

12.40−14.00 SESJA II: Studia przypadków (część II)

Prowadzenie: dr Grzegorz Waligóra (IPN)

• Zespoły Drukarskie Vega. Podziemna działalność wydawnicza w Kielcach w latach 1983–1985 – Prof. Włodzimierz Batóg (Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach)/Andrzej Karyś
• „Słowo Podziemne” (1982–1984) i jego twórca Edward Kirpluk – Andrzej W. Kaczorowski
• Komunistyczny drugi obieg? Bezdebitowe druki nurtu dogmatycznego w PZPR – Przemysław Gasztold-Seń  (IPN/Uniwersytet Warszawski)

Dyskusja

14.00−15.30 Przerwa

15.30−16.40 SESJA III: Zachód i emigracja (część I)

Prowadzenie: dr Paweł Sowiński (Instytut Studiów Politycznych PAN)

• Odbiór polskich wydawnictw emigracyjnych i ich rola w Polsce rządzonej przez komunistów w latach 60. i 70.[ The Reception and Impact of Polish Émigré Periodicals and Books in Communist-Ruled Poland in the 1960s and early 1970s] – prof. Alfred Reisch (Hungarian Atlantic Council)
•  Wolne słowo z Zachodu. Program dystrybucji książek za żelazną kurtyną na przykładzie Polski (rekonesans badawczy) – dr Małgorzata Choma-Jusińska (IPN)
• Rola Instytutu Literackiego w Paryżu w kształtowaniu się drugiego obiegu wydawniczego w Polsce – Urszula Kowalczyk (Instytut Historii PAN/Archiwum Państwowe m.st. Warszawy)

Dyskusja

16.40−16.50 Przerwa kawowa

16.50−18.00 SESJA III: Zachód i emigracja (część II)

Prowadzenie: Przemysław Gasztold-Seń (IPN/Uniwersytet Warszawski)

• Dolary na bibułę. Amerykańska pomoc finansowa dla „drugiego obiegu” wydawniczego w Polsce (1982–1989) – dr Patryk Pleskot (IPN)
• Pomoc amerykańska dla prasy podziemnej „Solidarnościowej”. Rola związków zawodowych i  National Endowment for Democracy [U.S. Support for the Solidarity Underground Press: The Role of Organized Labor and the National Endowment for Democracy] – Arch Puddington (Freedom House)
• Zanim powstał Internet, Facebook i Twitter. Jak „Solidarność” wykorzystywała zachodnią technologię aby pokonać komunizm [Before the Internet, Facebook, and Twitter: How Solidarity Used Western Technology to Defeat Communism] – Benjamin B. Fisher

Dyskusja

18.00−18.15 Przerwa kawowa

18.15−20.00 SESJA IV: Służba bezpieczeństwa na tropie

Prowadzenie: dr Patryk Pleskot (IPN)

• Stosunek SB do niezależnego ruchu wydawniczego w latach 1976–1980 – dr Grzegorz Waligóra (IPN)
• Stosunek Służby Bezpieczeństwa do drugiego obiegu i podejmowane wobec niego działania operacyjne w latach 70. na przykładzie Wydawnictwa im. Konstytucji 3 Maja – Justyna Błażejowska
• Służba Bezpieczeństwa wobec pism i wydawnictw drugiego obiegu w latach 1980–1990 – Grzegorz Wołk (IPN/Uniwersytet Jagielloński)
• Działania SB wobec drugiego obiegu w okresie stanu wojennego na przykładzie Wydawnictwa im. gen. „Nila”- Fieldorfa – dr Cecylia Kuta (IPN)
• Nauka na usługach bezpieki – kryminalistyczna ekspertyza dokumentów – Igor Kordas (Centrum Szkolenia Policji w Legionowie)

Dyskusja

1 czerwca 2012

9.00−10.15 SESJA V: Samizdat (cz. 1)

Prowadzenie: dr Jan Skórzyński (Europejskie Centrum Solidarności)

• Samizdat na wyższych uczelniach ZSRS w drugiej połowie lat 50. i pierwszej połowie lat 60. [Samizdat in the Academic in USSR in the Second Half of 1950s and the First Half of 1960s] – Alexander Zdhidchenko (Modern National History Chair Named after F.M. Dostoevsky)
• Krytyczne wydanie “Khroniki tekushchikh sobyty” i nowe perspektywy badań nad fenomenem Samizdatu [The Annotated Edition of „The Chronicle of Current Events” and New Possibilities for Studying the Phenomenon of Samizdat]– Gennady Kuzovkin (Information and Public Education Center “Memorial”)
• Samizdat – rosyjscy Żydzi i spotkanie z Zachodem [Samizdat – Russian Jews, and encounter with the West]  – Prof. Dmitry Shlapentokh (Indiana University)

Dyskusja

10.15−10.30 Przerwa kawowa

10.30−12.00 SESJA V: Samizdat (cz. 2)

Prowadzenie: prof. Vilem Precan (Czechoslowak Documentation Centre in Prague)

• Doświadczenie czechosłowackie: drugi obieg wydawniczy, wydawnictwa podziemne i emigracyjne. Zagrożenia związane z dystrybucją wydawnictw drugoobiegowych w kraju, oraz przerzutami do i z Czechosłowacji [Czechoslovak Experience: Second Circulation, Samizdat Publications, Exile Publications. Dangers of Clandestine Transportations in,  from and to Czechoslovakia] – dr Marie Neudorflova
• Drugi obieg wydawniczy na Węgrzech a Służba Bezpieczeństwa [Hungarian Samizdat Culture and the State Security Services]– Alexandra Botyànszki (University of Szeged)
• Organizacja i funkcjonowanie drugiego obiegu wydawniczego w Litewskiej SRS [The Organization and Functioning of Samizdat Network in Lithuanian SRR] – Monika Kareniauskaitẻ (Vilnius University)
• Rozpowszechnianie wydawnictw drugoobiegowych jako forma intelektualnego sprzeciwu mniejszości etnicznych w ZSRS (doświadczenie kirgiskie) [Circulation of Forbidden Books and Manuscripts as a Form of Intellectual Resistance of the Soviet Ethnic Minorities (a Kyrgyz Experience)] – prof. Osmonakun Ibraimov (Kyrgyz-Turk Manas University)

Dyskusja

12.00−13.30 Przerwa

13.30−15.30 SESJA VI: Perspektywa porównawcza

Prowadzenie: dr János Tischler (Węgierski Instytut Kultury w Warszawie)

• Polskie i ukraińskie wydawnictwa opozycyjne a walka o wolność słowa (1956–1989) – Katarzyna Litwin (Akademia Krakowska), Kamil Szpyt (Uniwersytet Rzeszowski)
• Kobiety samizdatu – Karolina Mendrela (Uniwersytet Śląski)
• Myśl polityczna Samizdatu [The Political Thought of Samizdat] – Piotr Wciślik (Central European University/Open Society Archives)
• Przenikanie wydawnictw drugoobiegowych do sfer życia oficjalnego [Reframing Europe. The Ascent of Underground Narratives into Official Public Spheres]– dr Christian Domnitz (Behörde des Bundesbeauftragen für die Unterlagen des Staatssicherheitsdienstes der ehemaligen DDR)
• Dlaczego Polska? Czynniki rozwoju podziemnego ruchu wydawniczego w PRL – Katarzyna Ziętal (Fundacja Ośrodka KARTA)

Dyskusja

15.30−15.45 Przerwa kawowa

15.45−17.15 Sesja VII: Ruch społeczny

Prowadzenie: prof. Andrzej Friszke (Instytut Studiów Politycznych PAN/Collegium Civitas)

• Drugi obieg wydawniczy lat 70. i 80. jako element ruchu społecznego – zastosowanie socjologicznej teorii ruchów społecznych do analizy opozycji w Polsce – dr Adam Mielczarek
• Podziemny rynek. Drugi obieg wydawniczy lat 80. w perspektywie nowej socjologii gospodarczej – Mateusz Fałkowski (Uniwersytet w Erfurcie)
• Drugi obieg wydawniczy a sfera oficjalna – punkty styczne i komplikacje – dr Paweł Sowiński (Instytut Studiów Politycznych PAN)
• Niezależne wydawnictwo jako sposób na życie w schyłkowym okresie PRL. Czy jest potrzeba poszukiwań historycznych i demistyfikacji „drugiego obiegu”? – Jarosław Malik, dr hab. Grzegorz Miernik (Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach)

Dyskusja

17.15−17.30 Przerwa kawowa

17.30−19.30 Dyskusja panelowa „ZNACZENIE DRUGIEGO OBIEGU WYDAWNICZEGO W PRL”

Prowadzenie: Jan Olaszek (IPN/Instytut Historii PAN)

Uczestnicy:

• Prof. Andrzej Friszke (Instytut Studiów Politycznych PAN/Collegium Civitas)
• Dr Jan Skórzyński (Europejskie Centrum Solidarności)
• Dr Paweł Sowiński (Instytut Studiów Politycznych PAN)
• Dr János Tischler (Węgierski Instytut Kultury w Warszawie)
• Dr Grzegorz Waligóra (IPN)

19.30−19.45 – Podsumowanie i zakończenie konferencji


źródło: IPN

Tytuł: Przemoc i dzień powszedni w okupowanej Polsce

Rok wydania: 2011

Miejsce wydania: Gdańsk

Wydawnictwo: Wydawnictwo Oskar i Muzeum II Wojny Światowej

Liczba stron: 566

ISBN: 978-83-89923-72-1, 978-83-63029-02-9

Autorzy książki Przemoc i dzień powszedni w okupowanej Polsce, analizują sześcioletni okres okupacji nie przez pryzmat kluczowych decyzji politycznych i wojskowych o zasięgu globalnym, lecz skupiają się, jak wskazuje tytuł, na pełnych przemocy i brutalności codziennych doświadczeniach mieszkańców Polski. Co ważne, doświadczanych nie tylko ze strony niemieckiej ale również ZSRR.

Przemoc i dzień powszedni w okupowanej Polsce jest pokłosiem konferencji pod tym samym tytułem, która odbyła się w listopadzie 2009 r. w Warszawie. Została ona zorganizowana przez Muzeum II Wojny Światowej (Gdańsk) i Niemiecki Instytut Historyczny (Warszawa) z okazji 70-tej rocznicy wybuchu II wojny światowej. W spotkaniu wzięli udział historycy z wielu państw, w tym również z Niemiec (tam też ukazała sie książka).

Międzynarodowy charakter konferencji znajduje swoje odzwierciedlenie w prezentowanym tomie, pozwalającym zapoznać się czytelnikowi z wynikami badań zagranicznych historyków, ale też stanowi pewien kulturowy wymiar wspólnego dociekania trudnej prawdy. Ważnym aspektem pracy jest też, na co zwraca uwagę we wstępie Paweł Machcewicz, polemika "(...) z tezami, które wciąż można napotkać w historiografii zachodniej – o wojnie w Polsce w 1939 r., prowadzonej jakoby z poszanowaniem zasad prawa międzynarodowego." (s.9)

Podważone zostaje również przekonanie, że za zbrodnie wojenne odpowiada wyłącznie SS, tymczasem autorzy poszczególnych artykułów wykazują udział innych formacji i instytucji niemieckich w wielu zbrodniczych działaniach. Były one zresztą udziałem także drugiego agresora – ZSRR.
Publikacja podzielona jest na pięć rozdziałów, jednak to początkowe dwa stanowią jej rdzeń i  poświęcone są odpowiednio niemieckim i sowieckim strukturom przemocy. Warto odnotować, że każdy, co charakterystyczne dla pozostałych, jest wewnętrznie zróżnicowany: znajdują się w nich szersze analizy ale też case studies, dotyczące poszczególnych miast, takich jak Warszawa, Grodno czy Lwów. Nie sposób odnieść się do każdego umieszczonego w tomie tekstu – jest ich bowiem łącznie dwadzieścia trzy – ale warto wskazać na te dotykające mniej znanych problemów.

W pierwszym rozdziale szczególnie interesujący jest artykuł Jochena Bohlera. Nimiecki historyk dotarł do albumu fotograficznego policjanta Eduarda Schmidta. Dokumentował on z niezwykłą pedanterią swoją codzienną pracę polegającą na ewidencjonowaniu i prześladowaniu Żydów oraz aresztowaniu i rozstrzeliwaniu Polaków. Tekst wzbogacają zdjęcia z owego albumu, który potwierdza codzienne okrucieństwo i spowszednienie przemocy wśród członków gestapo. Mniej znany problem przeanalizował Daniel Brewing ukazujący specyfikę walki prowadzonej przez Niemców z partyzantami, co dotkliwe odbijało się na ludności wiejskiej, zastraszanej i terroryzowanej. Zupełnie inny temat stał się przedmiotem badań Isabel Hainemann, która zajęła się sprawą Polaków uznanych za "zdatnych do zniemczenia" w narodowosocjalistycznej polityce przesiedleńczej. Zagadnienia narodowości i etniczności to również temat tekstu Alexy Stiller, która opisuje zadania i działalność Komisarza Rzeszy ds. Umacniania Niemczyzny.
Drugi rozdział dotyczy okupacji sowieckiej, która pomimo podobieństw, choćby w postaci stosowanej przemocy, przebiegała w odmienny sposób. I tak przykładowo sieć agenturalna NKWD była tak silna, że właściwie zupełnie wyeliminowała działalność polskiego Państwa Podziemnego, na co zwracają uwagę: Piotr Kołakowski i Rafał Wnuk. Ważnym aspektem dotykającym całego w zasadzie społeczeństwa była działalność sowieckiej administracji. Anna Zapalec analizuje znaczenie działaczy partyjnych w roli administratorów, reorganizujących Kresy Wschodnie, a Daniel Boćkowski skupia się na sowieckim sądownictwie, które kierowało się przede wszystkim doktryną marksistowsko-leninowską a nie normami prawnymi.
Niezwykle ciekawy tekst zaprezentował również Marek Wierzbicki, który gruntownie przedstawił proces wymiany elit na okupowanych przez ZSRR terenach. Z jednej strony były to przymusowe wysiedlenia i wywłaszczenia miejscowej ludności, z drugiej napływ sowieckich działaczy komunistycznych.
Pozostałe trzy rozdziały kolejno traktują o konfliktach etnicznych, zadaniach związanych z oporem i konspiracją i wreszcie dniu powszednim w okupowanych miastach. W kontekście wojny i etniczności interesujący jest artykuł Felixa Ackermana, który z niezwykłą precyzją odtwarza losy mieszkańców w okupowanym, na przemian przez Sowietów i Niemców, Grodnie. Jedni jak i drudzy  uczynili z tego, co etniczne kategorię postrzegania mieszkańców. Była ona z jednej strony  wykorzystywana do prześladowań poszczególnych nacji, z drugiej stała się elementem gwarantującym przetrwanie. Fałszowana przez poszczególne osoby stała się szybko kategorią oderwaną od swojego pierwotnego znaczenia.
W kolejnym rozdziale na szczególną uwagę zasługują rozważania prowadzone przez Piotra Gontarczyka, dzięki którym czytelnik może poznać mało znane losy komunistycznego ruchu oporu, jego relacji ze strukturami AK oraz negatywnej opinii jaką wzbudzał u większości społeczeństwa. Na koniec trzy równie ciekawe tematy. Dwa z nich dotyczą losów okupowanych miast: Łodzi i Lwowa. Natomiast trzeci to analiza Warszawy, tym razem widzianej nie z perspektywy miejscowej ludności lecz oczami okupanta. Takie zestawienie pozwala porównać dwa, jakże odmienne punkty widzenia.

Zasygnalizowane wyżej wątki potwierdzają dużą różnorodność publikacji, co jest jej zdecydowanym atutem. Autorzy kilku przynajmniej tekstów poruszyli zagadnienia mało znane lub spojrzeli na nie w nowy sposób. Docenić należy również bogactwo materiałów źródłowych, które zostały wykorzystane przez naukowców. Część tekstów wzbogacona jest o zdjęcia i fragmenty wspomnień uczestników opisywanych wydarzeń. Podnosi to zarówno atrakcyjność literacką, jak i walory naukowe artykułów. Zważywszy na wzmiankowaną różnorodność niezmiernie trudno jednoznacznie i w ten sam sposób ocenić wszystkie zamieszczone teksty. Pomimo tego cały tom z całą stanowczością uznać należy za książkę wartą lektury.
Pewną słabością są zdarzające się błędy edytorskie. Atrakcyjność publikacji wzrosłaby zapewne gdyby umieszczone w niej grafiki były lepszej jakości. Zdarzają się też powtórzenia informacji powszechnie znanych, ale z uwagi na fakt, że każdy z tekstów to odrębna całość, ciężko czynić z tego powodu zarzut. Podsumowując  Przemoc i dzień powszedni w okupowanej Polsce to praca przeznaczona zarówno dla szerokiego grona odbiorców, niekoniecznie posiadających gruntowną wiedzę historyczną, jak i dla wyspecjalizowanych w swej dziedzinie badaczy dziejów najnowszych.

D.M.

Historia jednego myśliwca (1958, 78 min), w reżyserii Huberta Drapelli

Spotkanie poprowadzi prof. Eugeniusz Cezary Król, historyk, filmoznawca i politolog (Instytut Studiów Politycznych PAN, Collegium Civitas) 

Historia jednego myśliwca

Pierwszy film fabularny nakręcony w PRL o polskich formacjach na Zachodzie w latach II wojny światowej".  Dramatyczne losy polskiego pilota myśliwca (Bogusz Bilewskiego), walczącego w Dywizjonie 306 brytyjskiego RAF-u. Obok dynamicznych scen walki, w które wpleciono archiwalne ujęcia z autentycznych bitew powietrznych, niecodzienne przygody na lądzie, a także wojenna miłość, przerwana brutalnie przez konieczność spełnienia wojennego obowiązku. Jako dodatek krótkometrażowy film-niespodzianka o czynie zbrojnym Gwardii Ludowej, z udziałem niedawno zmarłych aktorów: Elżbiety Czyżewskiej, Jana Kociniaka i Witolda Skarucha.

źródło: DSH

Tytuł: Tajemnice III Rzeszy. Hitlerjugend na Śląsku

Autor: Szymon Wrzesiński

Liczba stron: 183

Rok wydania: 2011

Wydawnictwo: Replika

ISBN: 978-83-7674-110-9

Zbudować państwo ponadprzeciętnie silne, wykształcić w młodych umysłach posłuszeństwo wobec ojczyzny i nienawiść do wrogów – to cele, które przyświecały działalności, powołanej w 1922 r. paramilitarnej organizacji Hitlerjugend (przybudówka oddziałów szturmowych SA)

Zbadania dziejów tego zrzeszenia na Śląsku, jego struktur, schematów działania i metod wpływania na członków podjął się Szymon Wrzesiński, historyk, absolwent Wydziału Nauk Historycznych i Pedagogicznych na Uniwersytecie Wrocławskim, autor książek popularnonaukowych.
W wydanej nakładem wydawnictwa Replika książce Tajemnice III Rzeszy. Hitlerjugend na Śląsku w jedenastu rozdziałach przedstawia on przyświecające jej idee, etapy powstawania oraz przybliża jej organizację strukturalną.

Wrzesiński rozpoczyna swą pracę od naszkicowania sytuacji Niemiec po zakończeniu I wojny światowej. W kolejnych rozdziałach opowiada o edukacji w państwie Hitlera i kształceniu młodzieży w duchu nazistowskiej ideologii. Autor przede wszystkim odpowiada na pytania w jaki sposób szkoleni byli instruktorzy Hitlerjugend i jakie były sposoby na przekonanie młodych do wiary w potęgę III Rzeszy. Opisuje również jak przebiegało namawianie poprzez pomoc państwa dla wsi w postaci „służby wiejskiej” (HJ-Landdienst) oraz jak wyglądała działalność i tworzenie nowych schronisk młodzieżowych, organizowanie zawodów sportowych.
Wrocławski historyk szczegółowo przedstawia także struktury i sekcje Hitlerjugend, kryteria kwalifikacji do nich i sposób ich działania.  
Ciekawym uzupełnieniem całości są wspomnienia byłych członków nazistowskiej organizacji młodzieżowej, ukazujące historię organizacji „od środka” i z innej niż powszechnie znana perspektywy.
Wadą pozycji jest jednak skromna raczej podstawa źródłowa. Choć wykorzystane przez Wrzesińskiego materiały prasowe czy ikonograficzne stanowią cenny materiał, to jednak zdecydowanie brakuje solidniejszej kwerendy archiwalnej i powiązanej z nią głębszej analizy poruszanych zagadnień.
Książka, choć interesująca poznawczo, nie wyczerpuje więc poruszanego tematu. Może stanowić jednak inspirujący punkt wyjścia do dalszych, bardziej pogłębionych studiów.

K.H.

Tytuł: Dziennik. Tom II 1970-1979

Autor: Sławomir Mrożek

Miejsce wydania: Kraków

Wydawnictwo: Wydawnictwo Literackie

Data wydania: 2012

ISBN: 978-83-08-04845-0

Liczba stron: 860

„(...)W Polsce należało ukrywać swoje poglądy przed rządem. Swój strach i swoje poglądy dzieliło się z innymi ludźmi, ze społeczeństwem. Na Zachodzie, teraz, można mówić rządowi, co się chce, ale należy starannie dobierać słowa. Przyzwyczaiłem się do pierwszego. W Polsce nawet donosiciel wiedział, że to nie ma sensu. Jestem więc źle przygotowany do życia, pod pewnym względem, do życia politycznego na Zachodzie”. (S. Mrożek, Dziennik. Tom II 1970-1979, s. 35.)

Owe kilka zdań to początek noty, jaką Sławomir Mrożek umieścił w Dzienniku pod datą 14 maja 1971 roku. Od niespełna dziesięciu lat przebywał już na emigracji (dramatopisarz opuścił kraj w roku 1963), mieszkał w Paryżu, nieco później, na zaproszenie Fundacji Forda, gościł w Nowym Jorku; w niedługim czasie czekała go podróż do Skandynawii, a potem do Szwajcarii. W tym samym roku zwrócił się do Związku Literatów Polskich z prośbą o skreślenie go z listy członków. Choć początkowo przychylny stalinowskim władzom PRL - jak wtedy gdy w 1953 roku stał się jednym z sygnatariuszem tzw. Apelu Krakowskiego, wyrażającego poparcie dla reżimu po aresztowaniu pod sfabrykowanymi zarzutami duchownych katolickich, skazanych w sfingowanym procesie księży kurii krakowskiej - na obczyźnie stał się ich zajadłym krytykiem. Jego niezwykły Dziennik, to nie tylko obszerny fragment historii życia jednego pisarza, który nadzwyczaj dużo tworzył i podróżował lecz także obraz całej generacji intelektualistów z Europy Wschodniej, stojących w owej dekadzie przed dramatycznym wyborem: ocalenia tożsamości za cenę kompromisu z władzą, lub zyskania wolności okupionej koniecznością opuszczenia ojczyzny i częstokroć trwałego wykorzenienia.


Szczerość zawartych na ponad ośmiuset stronach not, zadziwia. Obok autoanalitycznych, momentami ekshibicjonistycznych roztrząsań odnajdujemy poważne rozważania filozoficzne dotyczące natury świata i człowieka oraz analizy czytanej literatury, sąsiadujące z zapisami prostych obserwacji widzianych na ulicy scen, obrazów napotkanych w kawiarniach, czy teatrze. Szczególnie cenne wydają się jednak wszelkie reminiscencje z kraju. W tym, nawiązania do korespondencji z nielicznymi polskimi przyjaciółmi, dyskusji z literatami ze środowiska paryskiej politycznej emigracji, wreszcie wspomnienia utraconego świata, zapisy mówiące o tęsknocie i gorzkim zniechęceniu losem wygnańca. Po tragicznych zajściach w Gdańsku, Gdyni, Szczecinie i Elblągu, wywołanych ogłoszeniem 13 grudnia 1970 roku przez rząd PRL podwyżki cen, które wznieciło robotnicze manifestacje, krwawo stłumione przez milicję i wojsko w dniach 15-17 grudnia, pod datą 18 grudnia 1970, odnajdujemy u Mrożka tylko jedno, ale jakże znaczące zdanie: „W Polsce znowu jakieś nieszczęście”. (Dziennik..., s. 19). Tego rodzaju konkluzji, czy też szerszych odniesień do sytuacji w kraju znajdujemy tu wiele. Szczególnie wówczas, gdy dramaturg styka się z gośćmi z Polski, zdaje się wzmagać doskwierający mu trwale sentyment do ojczyzny. Do głosu dochodzi ambiwalentne poczucie zobowiązania, iż może nie powinien był opuszczać kraju, w tak trudnym dziejowym okresie. W tym tonie, przy okazji wizyty scenarzysty, krytyka filmowego i publicysty, Michała Komara, autor Tanga notuje: „Opowieści Komara o Warszawie, o Polsce. Opowieści N. o Krakowie, o Polsce. <<Recoupement>> [franc. Zebranie, skonfrontowanie informacji – A.R.]. A jednak powinienem tam pojechać. Polska zajmuje w mojej głowie miejsce większe niż Australia, ale tak samo legendarne. Przesada prawdopodobnie. Ale jak to inaczej powiedzieć”. (Dziennik..., s. 421)


Sławomir Mrożek - dramatopisarz, prozaik, satyryk, określany jest zazwyczaj jako najczęściej grywany w kraju i za granicą polski dramaturg. Autor słynnego Tanga (1964),  Słonia (1957), Męczeństwa Piotra Oheya (1959), Emigrantów (1974), czy Miłości na Krymie (1993), wreszcie niestrudzony korespondent Stanisława Lema, których Listy w roku ubiegłym ukazały się nakładem Wydawnictwa Literackiego. Jeden z najbardziej utalentowanych i poczytnych prozaików, którego twórczość została przełożona na kilkanaście języków. Wszystkie te epitety wydają się trafne, w biogramach pisarza pomijany jest jednak zwykle jeszcze jeden aspekt, który ma tu charakter nieco bardziej polityczny bądź społeczny, nie zaś literacki. Mrożek to wszak również emigrant o zawiłej historii życia, której kolejne odsłony wiodły go od losu pisarza zmuszonego do funkcjonowania w realiach socrealizmu, poprzez doświadczenia ideologicznego uchodźcy, uznanego na Zachodzie autora „zza wschodniej granicy”, wreszcie znaczącego literackiego autorytetu, powracającego do kraju, by jednak ostatecznie w późnych lata życia znów go opuścić. Te rozmaite doświadczenia, jak się wydaje, niebywale wyostrzyły u pisarza zmysł obserwacji świata, znalazły także wyraźne odzwierciedlenie we wszystkich jego dziełach.

Lektura Dziennika, z każdym kolejnym tomem (świetny tom pierwszy ukazał się w roku 2010, zdobywając także nagrodę czytelników Nike, edycja tomu trzeciego znajduje się obecnie w przygotowaniu) pozwala jeszcze głębiej wniknąć w nadzwyczaj intymny świat wewnętrznych zmagań pisarza. Zmagań szczególnie ironicznych, przewrotnych, trudnych, każdorazowo jednak olśniewających. Zarazem, karty dziennika pozwalają przyjrzeć się dylematom politycznej emigracji lat siedemdziesiątych, którym pisarz najbardziej znaczący wyraz dał w wydanym w 1974 roku dramacie Emigranci. Dla badaczy dziejów polskiej emigracji doby PRL-u tom może się więc okazać ciekawym źródłem danych o nastrojach przeważających wówczas w owym środowisku.

A.R.

„Do przerwy 0:1. Piłka nożna w PRL”

Ekspozycja ukazuje znaczenie piłki nożnej w kontekście wzajemnych relacji z życiem społecznym, kulturą, gospodarką i polityką doby PRL.


"W PRL-u piłkarzom kibicował każdy – i obywatele, i władza. Sukcesy reprezentacji narodowej jednym rekompensowały codzienne braki, innych napawały narodową dumą, wszystkich porywały. Nowa wystawa czasowa w Muzeum PRL-u przywołuje wspomnienia i odświeża wielkie futbolowe emocje sprzed trzydziestu, czterdziestu lat." - zachęca Jadwiga Emilewicz, kierownik Muzeum PRL-u


Na wystawie zobaczyć można m.in rekonstrukcję piłkarskiego stadionu, piłkę i buty z lat 40, a także fiata 128 Sport Coupe - marzenie piłkarzy z lat 70. W specjalnym barze dla kibiców zwiedzający wysłuchać mogą wspomnień znanych zawodników, trenerów, a budka komentatorów pozwala poczuć jak przeżywano i relacjonowano mecze kilkadziesiąt lat temu.

Przygotowywana wystawa to niewątpliwie jedno z najważniejszych wydarzeń kulturalnych w Małopolsce, związanych z mistrzostwami Europy w piłce nożnej.

 
Muzeum PRL-u Krakowski Oddział Muzeum Historii Polski, zlokalizowane jest w bezpośrednim sąsiedztwie stadionu KS Hutnik w Nowej Hucie

 
Wystawa czynna jest od 12 maja do 30 listopada 2012 r.

Ekspozycja pod honorowym patronatem:

Minister Sportu i turystyki Joanny Muchy

Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Bogdana Zdrojewskiego

oraz Prezydenta Miasta Krakowa Jacka Majchrowskiego




Więcej informacji: Muzeum PRL-u

„Gaz na ulicach. KPN w Krakowie 1981-1982”

Prezentacji towarzyszyć będzie dyskusja panelowa pt. „Portret pokolenia stanu wojennego”.

W debacie udział wezmą:

• dr Sławomir Cenckiewicz
• dr Piotr Osęka
• Maciej Gawlikowski

Prowadzenie: Piotr Skwieciński („Rzeczpospolita“).

„Gaz na ulicach…” to opowieść o stanie wojennym. Książka pokazuje nie tylko działalność Konfederacji Polski Niepodległej, ale też osób i środowisk dziś zupełnie zapomnianych, które w stanie wojennym w Krakowie odgrywały znaczącą rolę. Powstała po drobiazgowej kwerendzie w archiwach IPN. Materiały SB precyzyjnie skonfrontowano z relacjami uczestników opisywanych wydarzeń, także funkcjonariuszy SB i WSW. Autorzy jako pierwsi opisali mechanizmy pracy operacyjnej SB w aresztach śledczych, w tym działanie Tajnych Współpracowników Celnych. Mroczne historie zza murów aresztów, bohaterska postawa nieraz nastoletnich opozycjonistów, podstępne działanie agentury, relacje z burzliwych walk ulicznych. To wszystko autorzy opisali na niemal 1.000 stron.http://www.muzhp.pl/wydawnictwa/761/gaz-na-ulicach

Recenzja

Patronat medialny: portal Rebelya.pl

Organizator: Muzeum Historii Polski

Więcej informacji: MHP

"Powstania śląskie - pamięć, która zobowiązuje"

Spotkanie odbędzie się 24 maja 2012 r., o godzinie 17.00 w Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu (ul. 3 Maja 19)

"Powstania Śląskie – pamięć, która zobowiązuje" to cykl prelekcji wygłaszanych w popularnej formie przez badaczy z Górnego Śląska, w ramach obchodów związanych z ogłoszeniem przez Sejmik Województwa Śląskiego roku 2011 Rokiem Powstań Śląskich.

Tematy poprzednich spotkań:

22 września 2011

• Od decyzji traktatu wersalskiego do obrony ich realizacji  (dr Maciej Fic z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach)

 
26 Marca 2012

• "Symbolika Powstań Śląskich - odznaki, emblematy" (dr Wojciech Moś, Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu.

Organizator: Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu.

źródło: facebook

www.muzeumgornictwa.pl/

„Dziedzictwo Powstania Styczniowego: Pamięć. Historiografia. Myśl polityczna”

Konferencja odbędzie się w dniach 29 - 30 stycznia 2013 r.

Planowana konferencja ma na celu wzbogacenie refleksji nad rolą powstania styczniowego w kształtowaniu mentalności Polaków i życia politycznego.
Uczestnicy konferencji spróbują także odpowiedzieć na pytanie dotyczące wpływu powstania na postawy, wybory polityczne i kulturowe Polaków od wieku XIX po wiek XXI.

Planowane obrady i sesje skoncentrowane zostaną wokół takich zagadnień jak:

1. Świadkowie i kronikarze powstania.
2. Powstanie w literaturze i sztuce.
3. Krytycy i apologeci. Historiograficzne i polityczne spory wokół powstania.

Zgłoszenia udziału w konferencji nadsyłać należy do 15 września 2012 r. na adres:

Dr hab. Alicja Kulecka, prof. UW

Instytut Historyczny UW

00-927 Warszawa

ul. Krakowskie Przedmieście 26/28

lub adres mailowy: powstaniestyczniowe.warszawa(at)gmail.com


Formularz zgłoszeniowy do pobrania na stronie internetowej Organizatora


źródło: IH UW

"Katyń. Pamięć Narodu Polskiego. Losy ofiar z Zaolzia"

Wystawa prezentowana będzie na Dziedzińcu Ratusza do 13 maja 2012 r. a następnie w Bibliotece Głównej Uniwersytetu Gdańskiego (ul. Wita Stwosza 53) od 14 do 21 maja 2012 r.

Ekspozycja zorganizowana została z inicjatywy Jana Sechtera, Ambasadora Republiki Czeskiej w Polsce, we współpracy ze Stowarzyszeniem "Rodzina Katyńska" w Republice Czeskiej, Kongresem Polaków w Republice Czeskiej oraz Śląskim Krajowym Muzeum w Opawie.

W programie:

1. powitanie gości w wielkiej Sali Wety Ratusza Głównego Miasta
2. wystąpienie Jana Sechtera,ambasadora Republiki Czeskiej w Polsce
3. słowo wstępne: prof. Mečislav Borăk (Uniwersytet Śląski w Opawie)
4. pokaz fragmentu filmu dokumentalnego: "zbrodnia imieniem Katyń"
5. dyskusja z udziałem

• prof. Mečislava Borăka
• dr. Grzegorza Gąsiora (Ośrodek Karta)
• moderator: dr hab. Tomasz Chinciński (Muzeum II Wojny Światowej

Organizatorzy:

• Prezydent Miasta Gdańska
• Muzeum Historyczne Miasta Gdańska
• Biblioteka Uniwersytetu Gdańskiego G
• Stowarzyszenie Federacji Młodzieży Walczącej
• Muzeum II Wojny Światowej

źródło: Muzeum II Wojny Światowej

Kupcy, klerycy, dynaści. Władza Piastów w jej społecznych i kontynentalnych kontekstach od X do początków XIII w.

Między X a początkiem XII wieku we wschodniej części Europy wykształciły się dynamiczne elity charakteryzujące się społecznym potencjałem innowacyjnym i wyróżniające się bogactwem, akumulacją władzy oraz dynamicznymi kontaktami obejmującymi całą Europę. Proces powstawania władzy nie przebiegał endogenicznie, lecz uzależniony był od wielu czynników zewnętrznych. Kluczowe znaczenie posiadało tutaj włączenie się do ponadregionalnych ”sieci” społecznych umożliwiających transfery towarów, elit, kompetencji. Te tworzyły się pierwotnie z osobistych kontaktów, rozwijając się z biegiem czasu w kierunku stabilniejszych stosunków, których ślady odzwierciedlają źródła pisane i archeologiczne. Do najważniejszych „aktorów” tych interakcji należeli zarówno przedstawicieli dynastii Piastów, jak i kupcy bądź klerycy, którzy po przyjęciu chrześcijaństwa obrządku łacińskiego stworzyli organizację kościelną oraz utrzymywali kontakty z duchowymi centrami Rzeszy. Punktem wyjścia konferencji jest pytanie, jakie znaczenie posiadały te kontakty na płaszczyźnie politycznej, ekonomicznej oraz kościelno-kulturowej.



Koncepcja i organizacja:
Dariusz Adamczyk i Norbert Kersken
(Niemiecki Instytut Historyczny w Warszawie)

Język konferencji: Niemiecki/polski
Organizatorzy zapewniają tłumaczenie symultaniczne



Program konferencji:

Czwartek, 31 maja 2012 r.

9.00-9.10 Otwarcie i powitanie:

• Eduard Mühle(Warszawa)

9.10-9.30 Wprowadzenie:

• Dariusz Adamczyk (Warszawa)
• Norbert Kersken (Warszawa)

 
Sekcja I: „Sieci“ kupieckie i kruszce

Prowadzenie: Eduard Mühle (Warszawa)

9.30-11.00

• Christoph Kilger (Visby), Ekumena wikingów w basenie Morza Bałtyckiego w IX i X w.
• Marek Jankowiak (Oxford), Kto i którędy przywoził dirhemy na ziemie polskie? Bałtyckie i ruskie sieci handlowe w X w.

11.00-11.30 Przerwa na kawę

11.30-13.00

• Peter Ilisch (Münster), Strumienie fenigów z Rzeszy w świetle znalezisk z Pomorza, Mazowsza Wielkopolski (ok. 980-1050)
• Dariusz Adamczyk (Warszawa), Od zewnętrznej zależności do wewnętrznej eksploatacji. Ostatni strumień srebra z Saksonii, emisja rodzimej monety a reorganizacja władzy Piastów pod koniec XI w.

13.00-15.00 Przerwa na obiad

Sekcja I: „Sieci“ kupieckie i kruszce (kontynuacja)

Prowadzenie: Dariusz Adamczyk (Warszawa)

15.00-16.30

• George Indruszewski  (Roskilde), Statki, ludzie, towary: Skandynawsko-słowiańskie „siatki” w X-XII w.
• Hendrik Mäkeler (Uppsala), Między tezauryzacją a „sieciową” gospodarką pieniężną

Sekcja II: „Sieci“ dynastyczne

Prowadzenie: Dariusz Adamczyk (Warszawa)

16.30-18.00

• Norbert Kersken (Warszawa), Piastowie a dynastie w Rzeszy
• Dariusz Dąbrowski (Bydgoszcz), Stosunki powinowactwa i pokrewieństwa w kontaktach między Piastami a Rurykidami w XII-XIII w

Piątek, 1 czerwca 2012 r.
Sekcja II: „Sieci“ dynastyczne (kontynuacja)

Prowadzenie: Norbert Kersken (Warszawa)

9.00-11.15

• Joanna Sobiesiak (Lublin), Dynastyczne mariaże w dziejach stosunków polsko-czeskich X-XII w.
• Dániel Bagi (Pécs), Piastowie a Arpadowie
• Jakub Morawiec (Katowice), Piastowie a skandynawskie dynastie w X-XI w.

11.15-11.45 Przerwa na kawę

Sekcja III: „Sieci“ klerykalne

Prowadzenie: Norbert Kersken (Warszawa)

11.45-13.15

• Dariusz A. Sikorski (Poznań), Rola duchowieństwa pochodzenia obcego w polskim Kościele X-XII w.
• Anna Adamska (Utrecht) Kancelaria wczesnopiastowska w „siatce powiązań” średniowiecznej piśmienności pragmatycznej

13.15-15.00 Przerwa na obiad

Sekcja III: „Sieci” klerykalne (kontynuacja)

Prowadzenie: Grischa Vercamer (Warszawa)

15.00-17.15

• Christian Gahlbeck (Berlin), Społeczności fundacyjne polskich klasztorów cysterskich w XII i na początku XIII w.
• Krzysztof Skwierczyński (Warszawa), Intelektualne kontakty z zagranicą
• Marzena Matla (Poznań), Kościelne kontakty zewnętrzne a początki piśmiennictwa historycznego w Polsce

17.15-18.00 Dyskusja i podsumowanie

Koniec systemu władzy. Polityka ekipy gen. Wojciecha Jaruzelskiego w latach 1986–1989

Oprócz autora w debacie na temat książki udział wezmą:

• Jadwiga Emilewicz - dyrektor Muzeum PRL w Nowej Hucie
• prof. dr hab. Andrzej Chwalba (Uniwersytet Jagielloński)
• dr Marek Lasota (IPN)
• dr Krzysztof Mazur (Klub Jagielloński)

Debatę poprowadzi red. Piotr Legutko


O książce

Autor analizuje wybrane aspekty polityki ekipy gen. Jaruzelskiego – Kiszczaka, Urbana, Rakowskiego i innych – próbując udowodnić, że w tych działaniach podjętych pod koniec istnienia komunizmu tkwiły źródła wielu kluczowych problemów państwa, które powstało na gruzach PRL. Członkowie ekipy Wojciecha Jaruzelskiego chcieli utrzymać władzę w Polsce. Jak wyglądały kulisy ich gry, kto proponował porozumienie z Kościołem i dogadanie się z Amerykanami? Na kogo naprawdę stawiał Gorbaczow? Czy zaplanowana operacja się powiodła oraz na ile grabarze PRL wpłynęli na kształt III Rzeczpospolitej? Między innymi o tym jest Koniec systemu władzy.

(nota wydawnicza)

Recenzja książki - zobacz



Paweł Kowal

• politolog, historyk, muzealnik i publicysta. Absolwent Uniwersytetu Jagiellońskiego, studiował w Collegium Invisibile pod kierunkiem prof. Krystyny Kersten. Adiunkt w Polskiej Akademii Nauk, zajmuje się polityką wschodnią, współczesną historią Kościoła oraz transformacją systemów politycznych. Członek rad Kolegium Europy Wschodniej we Wrocławiu, Instytutu Spraw Publicznych, Polskiej Fundacji Międzynarodowej Współpracy „Wiedzieć Jak”. Współtwórca Muzeum Powstania Warszawskiego. Współpracownik prezydenta Lecha Kaczyńskiego, wiceminister spraw zagranicznych odpowiedzialny za politykę wschodnią, poseł na Sejm (przewodniczący Komisji Kultury i Środków Przekazu, wiceprzewodniczący Komisji Spraw Zagranicznych) i do Parlamentu Europejskiego, szef komisji odpowiedzialnej za współpracę Parlamentu z Radą Najwyższą Ukrainy. Wydał m.in. wybór pism Włodzimierza Bączkowskiego O wschodnich problemach Polski (Kraków 2000), Nie jesteśmy ukrainofilami (współautor, Wrocław 2002 i 2008), „Wymiar wschodni” UE – realna szansa czy idee fixe polskiej polityki? (Warszawa 2002) i Krajobrazy z Mistralami w tle (Kraków 2011).

Wielka Trwoga. Polska 1944 – 1947. Ludowa reakcja na kryzys

Czerwonoarmiści, sprzedajni milicjanci, dezerterzy, bandyci, setki tysięcy kalek, sierot i żebraków. To oni tworzyli prawdziwy krajobraz powojennej Polski. Marcin Zaremba zabiera czytelnika w szokującą podróż po czasie, który zniknął z pamięci Polaków. Po spustoszonym przez wojnę państwie strachu, biedy i niepewności. Wielka trwoga to odarta z mitów i komunistycznych naleciałości historia pierwszych lat po II wojnie światowej.
Autor pokazuje rozbite społeczeństwo, w którym na porządku dziennym były gwałty i grabieże, a niepewność jutra spędzała sen z powiek ludziom udręczonym przez pięcioletnią okupację. Czy wybuchnie kolejna wojna? Czy zdołam przetrwać głód i epidemie? Czy znajdę dom i jakiekolwiek zajęcie w kraju, który nawet nie ma ustalonych granic? Takie pytania zadawały sobie miliony Polaków.
Wielka trwoga to przełomowa praca naukowa, ale też fascynująca opowieść historyka i publicysty, obecnego na łamach „Polityki”, „Gazety Wyborczej” i „Rzeczpospolitej”.

Rok wydania: 2012
Wydawnictwo: Znak
Ilość stron: 700
ISBN: 978-83-240-2246-5

Tadeusz Lubelski

Historia niebyła kina PRL

Książka nie tylko bada niezwykłe losy trzynastu niezrealizowanych projektów filmowych, stara się także zrekonstruować kinowe dzieła. Styl Tadeusza Lubelskiego przeobraża się, by odzwierciedlić głos krytyka, który mógłby opublikować recenzję konkretnego filmu.Który z filmów Andrzeja Wajdy okazałby się najważniejszy w jego dorobku: Jesteśmy sami na świecie? Przedwiośnie? A może Powołanie?Czy film Stanisława Barei o Agencie 005 w Warszawie byłby pierwszym szydzącym z PRL-u dziełem tego reżysera?
Czy polsko-francuski film Wojciecha Hasa Osioł grający na lirze podbiłby Europę? Historia niebyła kina PRL to wspaniały wykład o skomplikowanej polskiej historii, kulturze PRL-u i niezrealizowanych twórczych planach największych polskich reżyserów.

Rok wydania: 2012

Wydawnictwo: Znak

Ilość stron: 367

ISBN: 978-83-240-2238-0

W sprzedaży od: 2012-05-14

Jerzy Turowicz

Bilet do raju

Wybór publicystyki zmarłego w 1999 roku Jerzego Turowicza, wieloletniego redaktora naczelnego „Tygodnika Powszechnego”, autorytetu polskiego dziennikarstwa, a równocześnie jednego z najważniejszych w polskim Kościele świadków minionego wieku.
”O czym pisał Jerzy Turowicz? O tym, o czym trzeba było napisać. Śledził świat, śledził wydarzenia i po prostu wiedział. Tak jak wiedział, gdzie powinien być obecny. (...)
Oczywiście, (...) nie pisał wyłącznie o Kościele i katolicyzmie. Ale ta publicystyka stanowi testament Turowicza. Artykuły te, zebrane razem i ułożone tematycznie - niekiedy nawet z pominięciem chronologii - mówią o Kościele i katolicyzmie, ale przede wszystkim mówią o naszym świecie, w dużej mierze o sprawach polskich. Ich lektura przybliża nam świat Jerzego Turowicza: świat taki, jakim go widział, świat, który chciał budować, świat, który go czasem niepokoił, lecz bardziej niż niepokoił, zachwycał. I dopiero na tym tle - Kościół ze swoją misją...”
Ks. Adam Boniecki MIC, ze Wstępu

Wydanie: drugie

Wydawnictwo: Znak

Ilość stron: 272

ISBN: 978-83-240-2248-9

W sprzedaży od: maja 2012

Paweł Machcewicz

Spory o historię 2000–2011

Autorski zapis dekady sporów o polską historię.”Zamieszczone w tej książce teksty są świadectwem dziesięciu lat sporów o historię, które okazały się niezwykle ważnym wymiarem polskiej debaty publicznej po 2000 roku. W wielu przypadkach przeszłość stawała się tematem bardziej rozpalającym emocje niż współczesne problemy polityczne, społeczne czy gospodarcze. Takie sprawy jak Jedwabne albo spór
o biografię Lecha Wałęsy przez długi czas dominowały w środkach masowego przekazu, przesłaniając chwilami wszystkie inne kwestie, wyznaczały granice na mapie ideowych i politycznych podziałów, a nawet wpływały na relacje między zwykłymi ludźmi, którzy wcześniej do historii mieli na ogół stosunek bardziej letni i zdystansowany.”
(ze Wstępu autora)

Rok wydania: 2012

Wydawnictwo: Znak

Ilość stron: 268

ISBN: 978-83-240-1887-1


Tekst przygotowany w oparciu o materiały Wydawnictwa Znak

Dzień zwycięstwa czy dzień klęski?

W dyskusji udział wezmą:

• prof. Bogdan Musiał - pracownik Biura Edukacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej
• prof. Marek Kornat z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie.

Spotkanie poprowadzi publicysta Piotr Semka

Inspiracją do podjęcia tematu stały się wyniki badań opinii publicznej, w świetle których data kapitulacji Niemiec w 1945 roku została uznana za jedno z ważniejszych wydarzeń w historii Polski, warte upamiętnienia. Sens Święta Zwycięstwa nie jest jednak dla Polaków jednoznaczny. Choć sam dzień jest silnie zakorzeniony w świadomości historycznej Polaków, jest on przez nich rozmaicie oceniany. Spór budzi już sama data święta – czy należy je obchodzić 8 maja, jak czynią to państwa Europy Zachodniej, czy 9 maja, jak miało to miejsce w krajach byłego bloku sowieckiego?
Złożona jest także opinia na temat bilansu II wojny światowej i udziału Polski w triumfie nad nazizmem. Według sondaży z 2005 r. prawie dwie trzecie respondentów zalicza Polskę do grona zwycięzców wojny, jednak tylko niewiele ponad 30% badanych uznaje zwycięstwo za bezwarunkowe. Taki sam odsetek uważa, że Polska nie zwyciężyła całkowicie, natomiast blisko jedna czwarta respondentów twierdzi, że trudno uznać nasz kraj za zwycięzcę.

Debata to czwarte spotkanie z cyklu dyskusji panelowych zorganizowanych przez oddział MHK przy ulicy Pomorskiej 2.

Wstęp wolny

Debata będzie transmitowana przez Internet.

źródło: mhk.pl

Autor: Aleksandra Arkusz

Tytuł: Obywatele polscy w obozie NKWD-MWD ZSRR nr 178-454 w Riazaniu w latach 1944-1947

Rok wydania: 2010

Miejsce wydania: Kraków

Wydawnictwo: Towarzystwo Wydawnicze "Historia Iagellonica"

Liczba stron: 484

ISBN: 978-83-62261-05-5


 
Głównym celem, jaki postawiła sobie autorka pracy Obywatele polscy w obozie NKWD-MWD ZSRR nr 178-454 w Riazaniu w latach 1944-1947 było przedstawienie obozowej rzeczywistości w sposób wielowymiarowy, obejmujący m.in. strukturę organizacyjną, sposób funkcjonowania, życie codzienne. To zamierzenie zostało niezwykle precyzyjnie zrealizowane.

Dr Aleksandra Arkusz podzieliła swoją pracę na dziewięć rozdziałów, które tworzą przejrzystą i spójną całość. Nie mniej istotny jest wstęp, przedstawiający kilka uwag natury metodologicznej, ważnych w kontekście dalszej lektury. Historyczka z UJ przedstawia stan dotychczasowych badań,  które wciąż, mimo znaczących zmian jakie zaszły po 1989 r., nie obejmują wszystkich tematów, np. brakuje monografii dotyczących poszczególnych obozów. Ponadto dotychczas uwaga historyków skupiała się na instytucji Gułagu (Główny Zarząd Obozów i Koloni Pracy) lub dotyczyła takich obozów, jak Ostaszków, Kozielsk, i Starobielski. Tymczasem w Obywatele polscy... opisane zostają te wchodzące w skład GUPWI ( Główny Zarząd ds. Jeńców Wojennych i Osób Internowanych).
To w placówkach tej przetrzymywani byli Polacy kwestionujący komunistyczne władze, które instalowały się na ziemiach  polskich w latach 1944 - 1947.  
Poważnym problemem a zarazem wyzwaniem był dostęp do źródeł i ich krytyczna ocena. Aleksandra Arkusz korzystała z dokumentacji obozu w Riazaniu oraz z zapisów wspomnień więzionych tam Polaków. Docenić należy wnikliwą kwerendę, którą przeprowadziła głównie w archiwach rosyjskich i polskich. Warto też podkreślić, że część materiałów zgromadzonych w tych pierwszych jest wciąż utajniona.
Niezwykle cennym źródłem wykorzystanym przez autorkę były wspomnienia byłych więźniów, zgromadzone w Bibliotece Jagiellońskiej (Oddział Rękopisów). Umiejętnie wplecione we właściwą narrację czynią ją nie tylko ciekawszą, ale także często stanowią materiał uzupełniający i potwierdzający informacje z dokumentów radzieckich.

Pierwszy rozdział to ogólna charakterystyka radzieckich represji wobec narodu polskiego w latach 1944 – 1947. Kolejny punkt stanowi już bardziej szczegółowe zagadnienie, mianowicie analiza działalności GUPWI od początku II wojny światowej aż do roku 1953. Kolejna część pracy traktuje już o Polakach w GUPWI. Autorka wyraźnie rozdziela tutaj grupę jeńców wojennych z okresu 1939 – 1941, tych z lat 1941 – 1945 oraz grupę internowanych, aresztowanych i mobilizowanych w latach 1944 – 1945, którzy stanowili kontyngent riazańskiego łagru. Następne rozdziały dość szczegółowo traktują o dwóch obozach w Ostaszkowie i Charkowie, co stanowi niejako tło do dalszego wywodu dotyczącego już tylko Riazania.
Wspomniana wcześniej wielopłaszczyznowość analizy znajduje odzwierciedlenie w poszczególnych rozdziałach i punktach. Aleksandra Arkusz najpierw charakteryzuje sam obóz NKWD-MWD, jego działalność i personel, tak by w kolejnym rozdziale przedstawić poszczególne transporty internowanych, strukturę wiekową więźniów czy też próby ucieczki. Niezwykle interesujące są dwa ostatnie rozdziały. W pierwszym z nich autorka szczegółowo odtwarza położenie Polaków w obozie (właściwie w dwóch podobozach, taka bowiem była właściwa struktura organizacyjna; Diagilewo i Kaniszczewskie Wysiełki). Czytelnik dowiaduje się tu o tragicznych warunkach sanitarnych, mieszkaniowych czy też głodowych racjach żywnościowych, poznaje charakter obozowej pracy przymusowej i wewnętrzną służbę zdrowia. Z drugiej strony pokazane zostają sposoby spędzania wolnego czasu (hazard, sport), próby organizowania życia kulturalnego (teatr, orkiestra) czy liczne kursy językowe i np. z zakresu leśnictwa. Ostatni rozdział szeroko opisuje akcje protestacyjne polegające na organizowaniu głodówek czy też działalność grupy tzw. "demokratów", pozytywnie wypowiadających się o komunistycznych władzach w Polsce. Przywołane tu watki nie wyczerpują jednak katalogu spraw ujętych w pracy Aleksandry Arkusz. To bogactwo stanowi też o atrakcyjności i wartości poznawczej publikacji.

Podkreślić należy, często wspominaną wnikliwość i skrupulatność autorki w przedstawianiu zgromadzonego materiału: liczne tabele, wykresy czy nawet plany poszczególnych podobozów. Podobnie można scharakteryzować język pracy, precyzyjnie opisujący obozową rzeczywistość, choć taki styl z pewnością daleki jest od "gawędziarskiego" stylu pisania i momentami staje się nużący dla czytelnika.  Posłużenie się różnymi źródłami pozwoliło zweryfikować, przynajmniej po części pojawiające się rozbieżności. Przytaczane cytaty dokumentów i przede wszystkim wspomnienia uczestników tamtejszych wydarzeń pozwalają czytelnikowi wniknąć w dość przygnębiającą rzeczywistość łagru w Riazaniu. Warty uwagi jest też często stosowany przez autorkę zabieg wymieniania z imienia i nazwiska uczestników konkretnych wydarzeń (ucieczki, organizatorzy i uczestnicy szkoleń, grupy teatralnej). Jest to  niezwykle istotne bowiem z jednej strony czyni zadość wymogom naukowej publikacji, z drugiej natomiast przywraca pamięć o poszczególnych osobach i ich dramatycznych losach.  Podsumowując całą prace, należy ocenić ją zdecydowanie pozytywnie. Wszystkie części stanowią logiczną całość, jednak tytuł nie w pełni oddaje charakter pracy – jest to bowiem to nie tylko monografia obozu w Riazaniu, ale i szersze studium radzieckiego systemu represji. Całość dopełnia aneks zawierający fragmenty najważniejszych dokumentów dotyczących obozu, obszerną bibliografię oraz fotografie m.in. obozowych artefaktów, wytworzonych przez internowanych. Poruszanie się w dość obszernym tomie ułatwiają: indeks nazwisk i niezwykle przydatny wykaz użytych skrótów.

Praca krakowskiej badaczki to lektura głównie dla naukowców zajmujących się tematyką sowiecką, jest też zapewne cennym materiałem dla rodzin więzionych Polaków, odkrywając prawdę o radzieckich metodach stosowanych wobec politycznych i wojskowych oponentów.


D. M.

XI Polsko-Ukraińska Konferencja, "Lwów. Miasto - Społeczeństwo - Kultura"

Tematem spotkania będzie "Życie codzienne miasta".


Cykl, odbywających się co dwa lata, Konferencji Polsko-Ukraińskich zapoczątkowany został w 1992 r. jako wspólna inicjatywa Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie oraz Narodowego Uniwersytetu Lwowskiego im. Iwana Franka.
Rezultatem dotychczasowych spotkań i debat są liczne publikacje, w których wyniki badań zaprezentowało ponad 150 naukowców z Polski, Ukrainy, Niemiec, Czech, Rosji i Stanów Zjednoczonych i innych państw.

 
Od dwudziestu lat Konferencja "Lwów. Miasto - Społeczeństwo - Kultura", zwana potocznie Konferencją lwowską, integruje środowisko uczonych, którzy w centrum swoich badań naukowych stawiają Lwów. Związana z tym współpraca, wymiana myśli i doświadczeń przyczynia się również do budowania lepszych relacji pomiędzy narodami zamieszkującymi niegdyś Lwów i współtworzącymi jego historię, w pierwszej kolejności: Polaków, Ukraińców, Żydów, Austriaków, Niemców, Ormian, Czechów i Rosjan. Z satysfakcją odnotowujemy fakt, że Lwów, będąc miastem z wielokulturowym niełatwym dziedzictwem, obecnie staje się symbolem pojednania różnych narodów i wyznań - podkreśla prof. Kazimierz Karolczak, Przewodniczący Komitetu Organizacyjnego, Dziekan Wydziału Humanistycznego UP.

Konferencji towarzyszyć będzie wystawa "Książki o Lwowie wydane w latach 1992-2012" ,

Program

29 maja (wtorek) 2012 r.

Sala konferencyjna im. W. Danka

(gmach UP w Krakowie, ul. Podchorążych 2)

godz. 9.30

• Otwarcie Konferencji przez JM Rektora Uniwersytetu Pedagogicznego im. KEN w Krakowie prof. Michała Śliwę.
• Powitanie uczestników Konferencji przez Dziekana Wydziału Historycznego Narodowego Uniwersytetu Lwowskiego im. Iwana Franka doc. Romana Szusta i Dyrektora Instytutu Historii Uniwersytetu Pedagogicznego im. KEN w Krakowie prof. Zdzisława Nogę.
• Odczytanie przesłania Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Bronisława Komorowskiego do uczestników Konferencji.

10.00 - 13.30 OBRADY PLENARNE

• Roman Szust [Narodowy Uniwersytet Lwowski im. Iwana Franka], Sytuacja materialna profesorów Uniwersytetu Lwowskiego w XIX wieku.
• Kazimierz Karolczak [Uniwersytet Pedagogiczny im. KEN w Krakowie], Czas pogody i zawieruchy w życiu arystokraty.
• Stepan Kaczaraba [Narodowy Uniwersytet Lwowski im. Iwana Franka], [Z Galicji do Ameryki: podróż emigranta ukraińskiego - przełom XIX i XX stuleci].

11.00 - Otwarcie Wystawy "Książki o Lwowie wydane w latach 1992-2012".

11.10 - 11.30: przerwa na kawę

• Leonid Zaszkilniak [Narodowy Uniwersytet Lwowski im. Iwana Franka], [Historyk między środowiskiem rodzinnym a obowiązkiem społecznym: życie Mychajła Hruszewskiego we Lwowie w latach 1894-1914].
• Łukasz Tomasz Sroka [Uniwersytet Pedagogiczny im. KEN w Krakowie], Wiedeń, czyli wielki świat. Wpływ Austrii na życie codzienne Lwowa w XIX wieku.
• Marian Mudryj [Narodowy Uniwersytet Lwowski im. Iwana Franka], [Pogrzeby we Lwowie jako forma manifestacji uczuć narodowych, druga połowa XIX - początek XX wieku].

Dyskusja

13.30 - 15.00: przerwa obiadowa

15.00 - 18.00 OBRADY W SEKCJACH

Sekcja I: Czas pokoju

Sala konferencyjna im. W. Danka

(gmach UP w Krakowie, ul. Podchorążych 2)

• Anna Jakimyszyn [Uniwersytet Jagielloński], Co czytali pobożni Żydzi, czyli słów kilka o publikacjach z hebrajskich drukarni lwowskich z II połowy XIX i początków XX wieku.
• Iwanna Czerczowycz [Instytut Ukrainoznawstwa im. I. Krypiakewycza NAN Ukrainy], [Życie codzienne kobiet-Ukrainek we Lwowie na przełomie XIX i XX stulecia].
• Renata Król-Mazur [Uniwersytet Jagielloński], Życie towarzyskie Ormian lwowskich od końca XIX wieku do 1939 r.

16.00 - 16.30: przerwa na kawę

• Torsten Lorenz [Uniwersytet Karola w Pradze], Codzienność i wydarzenia nietypowe Lwowa i Galicji w najnowszej historiografii niemieckojęzycznej.
• Monika Andrasz-Mrożek [Archiwum Państwowe w Krakowie], Codzienność urzędnicza we Lwowie i Krakowie w XIX wieku.
• Konrad Meus [Uniwersytet Pedagogiczny im. KEN w Krakowie], Towarzystwo im. Piotra Skargi i jego wpływ na życie codzienne katolików rzymskich we Lwowie w czasach galicyjskich.
• Inga Kozłowa [Narodowy Uniwersytet Lwowski im. Iwana Franka], [Życie codzienne mieszkańców współczesnego Lwowa: praktyki komemoracyjne].

Dyskusja

Sekcja II: Czas wojen i konfliktów

Instytut Historii Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie,

ul. Podchorążych 2, sala 337

• Tracie Wilson [Institut für Slavistik, Uniwersität Leipzig], Obdarci we Lwowie: migranci i sieroty na przełomie XIX i XX wieku.
• Olga Szczodra, Igor Petrij [Narodowy Uniwersytet Lwowski im. Iwana Franka], [Życie codzienne Lwowa w okresie rosyjskiej okupacji z lat 1914-1915].
• Ołeh Pawłyszyn [Narodowy Uniwersytet Lwowski im. Iwana Franka], [Życie codzienne mieszkańców Lwowa w okresie wojny polsko-ukraińskiej z lat 1918-1919].

16.00 - 16.30: przerwa na kawę

• Szymon Słomczyński [Uniwersytet Jagielloński], "Czyż koniecznie naprzód muszą być ofiary?" Lwowianie w walce z epidemią grypy hiszpanki jesienią 1918 roku.
• Kostiantyn Kondratiuk [Narodowy Uniwersytet Lwowski im. Iwana Franka], [Społeczno-bytowe warunki życia mieszkańców Lwowa pod reżimem radzieckim, 1939-1941].

Dyskusja

18.00: kolacja


30 maja (środa) 2012 r.

Instytut Historii Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie

(gmach UP w Krakowie, ul. Podchorążych 2)


9.00 - 13.20 OBRADY W SEKCJACH

Sekcja I, sala 337: Czas pokoju

• Ołeksij Suchyj [Narodowy Uniwersytet Lwowski im. Iwana Franka], [Życie towarzyskie środowiska rusofilskiego (moskalofilskiego) we Lwowie na przełomie XIX i XX stuleci].
• Stefan Gąsiorowski [Uniwersytet Jagielloński, Instytut Historii PAN], Tatarzy we Lwowie w okresie I Rzeczypospolitej.
• Zoja Baran [Narodowy Uniwersytet Lwowski im. Iwana Franka], [Życie codzienne ukraińskiej inteligencji Lwowa w pierwszych dziesięcioleciach XX wieku, na podstawie wspomnień Hałyny Fedak].
• Agnieszka Kawalec [Uniwersytet Rzeszowski], Fundacja imienia Karola Szajnochy we Lwowie.

10.20-10.50: przerwa na kawę

• Karolina Grodziska [Biblioteka Naukowa PAU i PAN w Krakowie], Życie codzienne córki lwowskiego okulisty, Antoniny Kilarskiej, w świetle jej "Dziennika" z lat 1886-1891.
• Anna Piesiak-Robak [Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu], Lwów we wspomnieniach politycznych Stanisława Głąbińskiego.
• Ołena Arkusza [Instytut Ukrainoznawstwa im. I. Krypiakewycza NAN Ukrainy], [Lwów z początku XX wieku, na podstawie dziennika Teofila Hruszkiewicza].
• Adrian Tyszkiewicz [Uniwersytet Jagielloński], Lwowskie korporacje akademickie w dwudziestoleciu międzywojennym.
• Wołodymyr Kaczmar [Narodowy Uniwersytet Lwowski im. Iwana Franka], [Życie codzienne studentów we Lwowie w okresie radzieckim].

Dyskusja

Sekcja II, sala 333: Czas wojen i konfliktów

• Grzegorz Mazur [Uniwersytet Jagielloński], W lwowskich kinach i teatrach okresu II wojny światowej.
• Roman Heneha [Narodowy Uniwersytet Lwowski im. Iwana Franka], [Mieszkaniowe i bytowe warunki życia ludności Lwowa w latach 1944-1953].
• Marek Miławicki OP [Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie, Dominikański Instytut Historyczny w Krakowie], "Jak długo to wszystko potrwa? - oto pytanie na ustach każdego". Życie codzienne klasztoru dominikanów lwowskich w rzeczywistości wojennej w pierwszej połowie XX wieku (w świetle kronik klasztornych).

10.20-10.50: przerwa na kawę

• Adam Redzik [Uniwersytet Warszawski], Życie codzienne profesury lwowskiej w okresie II Rzeczypospolitej i II wojny światowej.
• Anna Zapalec [Uniwersytet Pedagogiczny im. KEN w Krakowie], Uchodźcy wojenni we Lwowie w świetle dokumentacji Zarządu Tymczasowego Miasta Lwowa - główne problemy życia codziennego.
• Paweł Należniak [OBEP IPN w Krakowie], Ludność cywilna Lwowa we wrześniu 1939 roku.
• Hałyna Bodnar [Narodowy Uniwersytet Lwowski im. Iwana Franka], [Nowi mieszkańcy starych domów: mieszkaniowe i bytowe warunki życia lwowian w okresie powojennym, na podstawie historii mówionej].

Dyskusja

13.20-15.00: przerwa obiadowa

Sala konferencyjna im. W. Danka
(gmach UP w Krakowie, ul. Podchorążych 2)

15.00-17.30 OBRADY PLENARNE

• Bożena Popiołek [Uniwersytet Pedagogiczny im. KEN w Krakowie], Śluby, pogrzeby, ingresy urzędnicze - ceremonie w życiu miasta.
• Leszek Hońdo [Uniwersytet Jagielloński], Niecodzienne inskrypcje cmentarza żydowskiego we Lwowie, na podstawie źródeł hebrajskich.
• Oksana Winnyczenko [Ukraiński Uniwersytet Katolicki we Lwowie],[Ratunek duszy w testamentach Ormian lwowskich XVII-XVIII wieków].
• Ołeksij Winnyczenko [Narodowy Uniwersytet Lwowski im. Iwana Franka], [Życie codzienne Lwowa XVII wieku z punktu widzenia regentów miejskich, na podstawie diariuszy z lat 1645-1665].

Dyskusja, podsumowanie Konferencji

18.00: kolacja

źródło: Lwów. Miasto - Społeczeństwo - Kultura

"Kogo   kręci   kino   historyczne? W cieniu swastyki i czerwonej gwizdy"

Projekt realizowany jest od 2007 r. przez Muzeum Historii Polski w Warszawie, a od 2011 r. wspólnie przez Muzeum i Europejską Sieć Pamięć i Solidarność.


W ramach przeglądów prezentowane są produkcje filmowe poświęcone wybranemu tematowi historycznemu – np. II wojna światowa, stalinizm, upadek komunizmu.

Dobrane tematycznie filmy fabularne i dokumentalne, reprezentujące głównie kinematografie Europy Środkowej, ukazują rozmaite aspekty danej epoki lub wydarzeń historycznych.

Projekt stanowi forum dialogu. Sztuka, historia akademicka i pamięć stanowią trzy aspekty, wokół których toczy się dyskusja. Kultura stanowi język i narzędzie nadawania sensu naszemu teraz i naszej przeszłości.

6 edycja przeglądu filmowego "Kogo   kręci   kino   historyczne?" towarzyszy Międzynarodowemu Festiwalowi Historycznemu: Wiek XX. Anamneses (więcej: www.anamneses.pl)


Miejsce: Wrocław, Odra-Film, Sala kinowa NOT (ul. Piłsudskiego 74)

WSTĘP WOLNY!



Program:


sobota, 12 maja, godz. 19.00

Projekcje:

„Tajna akcja – mur berliński. Historia niemieckiej granicy” (Geheimsache Mauer- Die Geschichte einer deutschen Grenze), Niemcy 2011, 90 min.

Reżyseria: Christoph Weinert i Jürgen Ast

Fabryka zła (Napola – Elite für den Führer) Niemcy 2004,115 min.

Reżyseria: Dennis Gansel, obsada: Max Riemelt, Tom Schilling, Devid Striesow, Joachim Bißmeier

spotkanie:

• Gość: dr Andrzej Dębski (Centrum Willy Brandta Uniwersytetu Wrocławskiego)
• Moderator spotkania: Marek Stremecki (Muzeum Historii Polski)

niedziela, 13 maja, godz. 19.00

Projekcje:

Żołnierze wolności (Sołdaty Swobody), ZSRR/Polska/ Czechosłowacja/NRD/Węgry/Bułgaria/Rumunia/ 1977, Część 2 – 100 min.

Reżyseria: Jurij Ozierow, obsada: Tadeusz Łomnicki, Zygmunt Kęstowicz, Ignacy Gogolewski, Leszek Herdegen, Edward Lubaszenko

Piąta pieczęć(Az ötödik pecsét) Węgry 1976, 115 min.

Reżyseria: Zoltán Fábri, obsada: Lajos öze, Sándor Horváth, László Márkus, Ferenc Bencze

spotkanie:

• Gość: Jan Topolski
• Moderator spotkania: Marek Stremecki (Muzeum Historii Polski)

 

poniedziałek, 14 maja, godz. 19.00

Projekcje:

Kobiety z Rosenstrasse (Rosenstraße), Niemcy 2003, 135 min.

Reżyseria: Margarethe von Trotta, obsada: Katja Riemann, Maria Schrader, Martin Feifel, Martin Wuttke

Przejście przez Dunaj(Chodník přes Dunaj), Czechosłowacja 1989, 90 min.

Reżyseria: Miloslav Luther, obsada: Roman Luknár, Vladimír Hajdu, Georgiana Tarjan,Eva Horká

Spotkanie:

• Gość: Monika Mikušová (Telewizja Słowacka i Akademia Sztuk Scenicznych, Słowacja)
• Moderator spotkania: Rafał Bubnicki

wtorek, 15 maja, godz. 19.00

Projekcje:

Bokser i śmierć(Boxer a smrt’),Czechosłowacja 1962, 110 min.

Reżyseria: Peter Solan, obsada: Štefan Kvietik, Manfred Krug, Valentina Thielová, Józef Kondrat

Ucieczka (Szökés), Węgry 1996, 95 min.

Reżyseria: Lívia Gyarmathy, obsada: Artur Żmijewski, Krzysztof Kolberger, Daniel Olbrychski, Dariusz Kurzelewski

Spotkanie:

• Gość: Balázs Varga, Monika Mikušová (Telewizja Słowacka i Akademia Sztuk Scenicznych, Słowacja)
• Moderator spotkania: Rafał Bubnicki

środa, 16 maja, godz. 16.00

Debata filmowa „Totalitaryzm, a kino”

• Moderator: Robert Kostro (dyrektor Muzeum Historii Polski)
• Uczestnicy: Agnieszka Holland (reżyser, Polska), Balázs Varga (Węgry), Monika Mikušová (Telewizja Słowacka i Akademia Sztuk Scenicznych, Słowacja), Dr Bärbel Dalichow (dyrektor Muzeum Filmu w Poczdamie, Niemcy)

Miejsce: Audytorium: 220, Aula Ossolineum


godz. 19.30

Projekcja:

• Gorzkie żniwa (Bittere Ernte), RFN 1985, 105 min.
• Reżyseria: Agnieszka Holland, obsada: Armin Mueller-Stahl, Elisabeth Triessenaar, Kathe Jaenicke, Hans Beerhenke

Spotkanie:

• Gość: Agnieszka Holland
• Moderator spotkania: Rafał Bubnicki

Organizatorzy: Muzeum Historii Polski w Warszawie, Europejska Sieć Pamięć i Solidarność, Narodowe Centrum Kultury

Partnerzy: Instytut Węgierski w Warszawie, Instytut Słowacki w Warszawie, Dolnośląskie Centrum Filmowe


Źródło: Kogo kręci kino historyczne

Ekspozycja

„POD WSPÓLNYM NIEBEM…RZECZPOSPOLITA WIELU NARODÓW, WYZNAŃ I KULTUR (XVI-XVIII W.)”

przypomina, że na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej, przez prawie dwa i pół stulecia funkcjonowało państwo zamieszkane przez wiele grup narodowościowych i etnicznych. Państwo to było przykładem tolerancji i pokojowego współżycia mniejszości.

Dawna Rzeczpospolita była krajem, który bez wątpienia był w I lidze europejskiej – podkreślił podczas uroczystego otwarcia wystawy - dyrektor Muzeum Historii Polski w Warszawie - Robert Kostro, dodając iż wyobraźnia, także polityczna, nie może abstrahować od tradycji i historii: Historia może być elementem łączącym. (...) Dialog między Polską a sąsiadami, m.in. Litwą, jest potrzebny, a historycy nie powinni się zniechęcać trudnymi okolicznościami politycznymi.

Honorowy patronat nad ekspozycją objął Prezydent RP Bronisław Komorowski, który w liście odczytanym podczas uroczystego otwarcia podkreślał:
Środkowoeuropejska wspólnota narodów, wyznań i kultur od XVI do XVIII w. zasługuje na uznanie za najpełniejszy zwiastun dzisiejszego projektu społeczeństwa wielokulturowego. Pamięć o niej powinna stać się elementem wspólnego dziedzictwa całej Unii Europejskiej. Ideały, w imię których razem ją obecnie budujemy, swoimi korzeniami sięgają daleko w głąb naszej polsko-litewskiej historii.

O wystawie:

Ekspozycja składa się z sześciu modułów tematycznych: dwa pierwsze ukazują zjawisko szeroko pojętej wielokulturowości z perspektywy całego państwa, eksponując przede wszystkim fenomen staropolskiego federalizmu oraz skład etniczny i wyznaniowy społeczeństwa I RP.
W kolejnych w dwóch częściach perspektywa ulega stopniowemu zawężeniu eksponując zagadnienie tożsamości regionalnych i lokalnych oraz sposoby funkcjonowania jednostek w społeczeństwie wielokulturowym.
Moduł piąty preznetuje sposób oddziaływania wieloetniczności na ówczesną kulturę. Ekspozycję kończy prezentacja „Co nam zostało z tamtych lat”, przybliżająca widzom to, co w Polsce, a także na terenach dawnej Rzeczypospolitej, zostało z tamtego okresu.

Wśród zgromadzonych eksponatów na wystawie zobaczyć można m.in. oryginalny akt Unii Lubelskiej, kapa ze stroju ślubnego królowej Bony i różaniec króla Stefana Batorego.

Oprócz eksponatów i dokumentów z epoki autorzy wystawy wykorzystują rozmaite nowoczesne technologie ekspozycji m.in. mapy multimedialne oraz tzw. prezentacje poliwizyjne. Dzięki nim możliwa jest m.in prezentacja panoram wielu miast we wczesnej epoce nowożytnej, a także mało znanych szkiców gdańszczanina Martina Grunewega z jego licznych podróży po Rzeczypospolitej na przełomie XVI i XVII w.


Ekspozycji, którą oglądać można do 31 lipca 2012 r., towarzyszy szereg dodatkowych spotkań, wykładów i lekcji muzealnych, m.in:

CZWARTKOWE WYKŁADY POŁĄCZONE ZE ZWIEDZANIEM WYSTAWY

(Zamek Królewski w Warszawie,  godz. 17.00 – 19.00 - )

• 10 maja 2012 r.,Prof. Igor Kąkolewski, Rzeczpospolita wielu narodów
• 17 maja 2012 r.,Prof. Jolanta Choińska-Mika, Ustrój i prawo dawnej Rzeczypospolitej
• 24 maja 2012 r.,Prof. Janusz Tazbir, Co rozkładało wspólnotę narodów? Konflikty wewnętrzne Rzeczypospolitej
• 14 czerwca 2012 r., Prof. Janusz Tazbir, Kupą Mości Panowie… Elementy integracyjne Rzeczypospolitej
• 12 lipca 2012 r., Prof. Michał Kopczyński, O tożsamości etnicznej w epoce państw przednarodowych
• 26 lipca 2012 r., Maria Brodzka-Bestry, Żuławy, Wilamowice. Holendrzy w Polsce

CYKL NIEDZIELNYCH SPOTKAŃ

(Sala Odczytowo-Kinowa, Zamek Królewski w Warszawie, godz. 13.00 – 15.00)

• 27 maja 2012 r., Sławomir Kosim, Buńczuk w służbie Rzeczypospolitej. Tatarzy w dawnej Polsce
• 3 czerwca 2012 r.,Marek Kunicki – Goldfinger, Europa w oczach Polaków w XV i XVII w.
• 17 czerwca 2012 r., Ewa Mianowska, Skarby sarmackiej garderoby
• 1 lipca 2012 r., Paweł Tyszka, Wielokulturowość Zamościa. Mecenat artystyczny pierwszych ordynatów Zamościa
• 8 lipca 2012 r., Maria Brodzka-Bestry, O cerkwi baniach rozłożyście złotych. Architektura cerkwi łemkowskich

Autorami scenariusza wystawy są dr hab. Igor Kąkolewski, Monika Matwiejczuk z MHP. Autorką aranżacji jest Agnieszka Sowa-Szenk.

Patronem medialnym wystawy jest Polska Agencja Prasowa.

Źródło:

MHP
Zamek Królewski w Warszawie

Tytuł: Nacjonalista postępowy. Mychajło Hruszewski i jego poglądy na Polskę i Polaków

Autor: Łukasz Adamski

Miejsce wydania: Warszawa

Wydawnictwo: Wydawnictwo Naukowe PWN

Data wydania: 2011

ISBN: 978-83-01-16773-8

Liczba stron: 374

Charakteryzując ideologię nacjonalizmu profesor Jerzy Szacki wskazuje, iż jednym z bazowych jego założeń jest przekonanie, iż: „(...) naród jest wspólnotą przyrodzoną, do której wchodzi się przez sam fakt swego przyjścia na świat; obowiązki jednostki wobec niego nie są i nie powinny być przedmiotem jej wolnego wyboru: są pochodne od samego faktu przynależności i nie mogą być przez nikogo uchylone. (…) Naród jest jedyną w swoim rodzaju indywidualnością i tę swoją cechę powinien pielęgnować we wszystkich sferach życia, wystrzegając się w miarę możliwości przyjmowania obcych wzorców, etc.”

(J. Szacki, Historia myśli socjologicznej, Warszawa 2002, s. 171-172).

Owe pozornie oczywiste określenia, przy nieco bliższej analizie okazują się niezwykle problematyczne, szczególnie gdy wyobrazić sobie ich praktyczne zastosowanie. Co bowiem stać się może gdy przekonania te usiłuje się implementować w formie zasad,  nie tyle już obyczaju lecz prawa? Bezsprzecznie, prowadzić może to do rozmaitych form wykluczenia a nawet przemocy. W niniejszej pozycji przybliżona zostaje postać Mychajło Hruszewskiego, wybitnego ukraińskiego historyka i myśliciela politycznego z przełomu XIX i XX wieku. Jednocześnie weryfikacji zostaje poddana teza czy zapatrywania owego „hajdamaki w todze” były charakterystyczne dla ideologii nacjonalizmu, oraz w jakim stopniu, w konsekwencji, wpłynęły one na jego stosunek do Polski i Polaków.

Łukasz Adamski, młody historyk i politolog, badacz dziejów Europy Wschodniej, były analityk Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych, a także koordynator programu ds. stosunków bilateralnych w Europie tejże instytucji, obecnie zaś koordynator projektów badawczych Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, w rozprawie  doktorskiej, stanowiącej podstawą  niniejszej publikacji, stara się poddać krytycznej analizie fenomen postaci Mychajły Hruszewskiego. Ów ukraiński bohater narodowy, uczony, publicysta i redaktor, działacz społeczny i polityk, wniósł bowiem szczególny wkład w proces formowania się świadomości historycznej oraz tożsamości narodowej Ukraińców na przełomie XIX i XX wieku.

Swoistym kluczem interpretacyjnym - pozwalającym uchwycić złożoność narracji naukowej oraz wypływający zeń program polityczny Hruszewskiego – stają się tu pojęcia narodu i nacjonalizmu. W pryzmacie tych dwóch terminów Adamski umieszcza nie tylko opis życia tego niezwykle uzdolnionego historyka, który w wieku 28 lat (sic!) uzyskał tytuł profesorski i stanął na czele katedry historii powszechnej Uniwersytetu Lwowskiego, lecz także analizę jego dzieł i publicystyki, w których niestrudzenie propagował ideę niezależności narodu Ukraińskiego. Badacz, jak sam podkreśla, by uniknąć błędów połowicznej analizy skupionej jedynie na życiorysie bądź też na badaniu twórczości w oderwaniu od jej społeczno-historycznego tła, przyjmuje metodę eklektyzmu konstrukcyjnego. Praca zawiera więc elementy biografii uczonego, bez aspiracji do wyczerpania tematu. Wyjaskrawia jednak postać Hruszewskiego jako człowieka swojej epoki; stanowi także analizę oraz rekonstrukcję sądów i światopoglądowych zapatrywań ukraińskiego intelektualisty dotyczących szerokiego spektrum zagadnień związanych ze współżyciem Polaków z Ukraińcami, czy też stosunków polsko-ukraińskich. W książce sformułowane zostaje ponadto istotne pytanie o rolę Hruszewskiego w procesach narodowotwórczych na obszarze dawnej Rzeczypospolitej oraz realny udział w procesie przekształcania się tożsamości narodowych mających miejsce na tym obszarze w drugiej połowie XIX wieku.

Postać Hruszewskiego, silnie obecna w rozgorączkowanych debatach polskich intelektualistów końca XIX wieku, toczonych szczególnie na terenie Galicji, obecnie wydaje się  niemal zupełnie zapomniana i nieznana. Adamski stawia sobie zatem za cel przywrócenie Hruszewskiego współczesnemu dyskursowi nauk społecznych, zwłaszcza w obszarze dotyczącym analizy obecnych relacji polsko-ukraińskich. Kontrowersyjne zapatrywania lwowskiego uczonego na historię relacji polsko-ukraińskich zdają się bowiem nadal pokutować, tu i ówdzie, w narracjach ukraińskich badaczy najnowszej historii Europy, zaś na polskim gruncie myśl Hruszewskiego jest pomijana lub zwyczajnie stereotypizowana. Dzięki zastosowaniu eklektycznej metody zestawienia różnorodnych zagadnień oraz wykorzystaniu swego rodzaju polifonii źródeł, (począwszy od dzieł samego Hruszewskiego, recenzji jego pism pojawiających się w polskich periodykach naukowych lub publicystyce, tekstów wobec jego pisarstwa polemicznych, poprzez bogatą korespondencję i wspomnienia, na opracowaniach dotyczących jego dorobku skończywszy), otrzymujemy rzetelny i zarazem wyjątkowo skondensowany obraz życia i działalności „ruskiego patrioty”.

Hruszewski był bez wątpienia postacią niezwykłą, jak podkreśla Adamski „(...)swoistym metrem z Sèvres ukraińskiej historiografii”. Był jednocześnie owładnięty ideą, która dla Polaków, od wieków rozmaicie uwikłanych w historię Rusinów, często wydawać mogła się kontrowersyjna i głęboko niepokojąca.

By jednak obecnie bardziej wnikliwie poznać i zrozumieć historię Ukrainy i bez wrogości móc wypowiadać się o dziejach jednego z naszych sąsiadów winniśmy obok dokonań Stepana Bandery, Dmytro Doncowa, Symona Petruli dogłębnie poznać myśl polityczną Hruszewskiego, który, jak wskazuje amerykański historyk John Armstrong „(...)być może bardziej niż ktokolwiek inny zasługuje na tytuł ojca ukraińskiego nacjonalizmu”. (J. Armstrong, Ukrainian Nationalism 1939-1945, Columbia University Press, New York 1955, s. 7).

Niniejsze opracowanie w recepcji doktryny Hruszewskiego jest bardzo pomocne.  

A.R.

Tytuł: Wzorowy pacjent. Opowieści warszawskie z PRL-u.

Autor: Waldemar Pernach

Rok wydania: 2011

Miejsce wydania: Warszawa

Wydawnictwo: Wydawnictwo Trio

Liczba stron: 262

ISBN: 978-83-7436-288-7

Wzorowy pacjent. Opowieści warszawskie z PRL-u to, napisana z wyjątkowymi poczuciem humoru, dystansem i literackim talentem, autobiografia Waldemara Pernacha.

Autor urodził się w 1936 r. w Warszawie.  W 1967 r. ukończył Szkołę Główną Planowania i Statystyki. Od 1978 r. współpracownik Komitetu Obrony Robotników, założyciel NSZZ Solidarność w energetyce, a także współtwórca Grupy Politycznej Baza, redaktor i wydawca miesięcznika społeczno-politycznego o tym samym tytule, współzałożyciel Porozumienia Centrum i Ruchu Trzeciej Rzeczpospolitej.

W swej autobiografii opisuje czas od końca wojny do lat 80. Czyni to jednak w sposób zdecydowanie nieszablonowy. Książka zaczyna się bowiem od szpitalnej rozmowy dwóch pacjentów opowiadających sobie historie z ich życia. Obaj są w podobnym wieku, mają zbliżone doświadczenia, jednak każdy trochę inne spojrzenie na minione zdarzenia. Opowieści snute w szpitalnej sali są dialogiem pomiędzy tytułowym wzorowym pacjentem a Drugim. Waldemar Pernach założył, że obydwaj bohaterowie są jego odzwierciedleniem. Taki układ ma nie tylko dodać dynamiki, ale pokazać alter ego autora. Jak sam twierdzi „w każdym człowieku są zawsze dwie, trzy postacie, dobre i złe, takie, które mają różne doświadczenia, pozytywne i negatywne i dlatego to wykorzystałem, obserwując środowiska, w których żyłem”.
Na początku poznajemy dzieciństwo i młodość Pernacha na powojennej, warszawskiej Pradze. Przewijają się tu opowieści o bikiniarzach, potańcówkach organizowanych z okazji słusznych rocznic z zaprzyjaźnioną szkołą żeńską. Jest Praga z Bazarem Różyckiego, Targowa z Oazą, Brzeska i Annopol. Są pierwsze miłości i młodzieńcze wybryki. Później przychodzi pora na wymianę opowieści o Hucie Warszawa. Dowiadujemy się jak wyglądała praca, jak zachowywali się i kim byli koledzy i współpracownicy. A to wszak cały zbiór zróżnicowanych osób - „pierony” ze Śląska, hutnicy ze Stalowej i Ostrowca, chłoporobotnicy z Mazowsza, i koleżanki, również prostytutki na resocjalizacji. Nie brak tu opowieści śmiesznych (o Ryśku i Ryśku Nixonie), życiowych (o nieprzystosowanej do pracy odzieży), z  morałem (o tym, że wyścig kolarski jest w zasadzie kwintesencją życia).

Dalsza część, która jest zarazem kolejnym rozdziałem, opowiada o internowaniu Pernacha. Tutaj autor opisuje zarówno samo aresztowanie i więzienne cele jak i swoje relacje ze współtowarzyszami. Ponownie, nie brakuje wspominek (o wigilii, grypsowaniu) i analiz (autor przyrównuje niektóre sytuacje do Symetrii Niewolskiego). Dodatkowo Pernach wykorzystuje tu kolejne narzędzie literackie jakim jest narracja pamiętnikarska. Pamiętnik pisany jest jednak przez żonę narratora, która schematycznie odnotowuje wydarzenia z okresu internowania męża w Białołęce. Następnie w kolejnym rozdziale dowiadujemy się jak wyglądało życie po powrocie z internowania - wywieranie wypływu przez władzę, szantaże, ale też i romans. Opowieść w podobnym szpitalno-gawędziarskim tonie dochodzi do lat 80.

Autor pisze ciekawie i porywająco. Książkę czyta się niczym powieść. Zastosowana forma i chwyty literackie sprawiają jednak, że pojawia się niekiedy wrażenie zatarcia granicy między rzeczywistością, a fikcją literacką. Czy jest to jednak wadą pozycji? Ocenę pozostawiam czytelnikom.
Osobiście uważam książkę za wartościową i godną polecenia. Porusza ona bowiem nowe wątki, odkrywa prywatne wspomnienia i bazuje na tak ważnej w procesie poznania, choć jednocześnie trudnej w obiektywizacji, pamięci indywidualnej.

K.H.

Idąc naprzeciw wyzwaniom i potrzebom współczesności, podjęliśmy zadanie stworzenia pisma otwartego na szerokie grono Czytelników i atrakcyjnego zarówno pod względem merytorycznym, jak i wizualnym. Kierujemy się przede wszystkim do historyków i miłośników historii, szukających rzetelnej wiedzy, a także tych, którzy dopiero chcą tę dziedzinę bliżej poznać. Dlatego w każdym numerze miesięcznika będziemy poruszać zróżnicowaną tematykę, obejmującą rozmaite okresy historii XX wieku.
„Pamięć.pl” nie przypadkiem w podtytule odwołuje się do swego poprzednika. Ponad jedenaście lat tradycji to bagaż znaczący – stanowiący punkt odniesienia i inspirację do wyznaczania kolejnych celów dla czasopisma opowiadającego historię czasów nie tak odległych. Historię często zagmatwaną, budzącą żywe spory, a przez to czasem niełatwą do opowiedzenia.
Za swoiste credo przyjmujemy wnioski płynące z rozmowy redakcyjnej z prof. Andrzejem Paczkowskim, którą publikujemy w tym numerze: „Każdy ma prawo do własnej części pamięci narodowej”.


„Pamięć.pl” będzie miejscem popularyzowania badań prowadzonych przez pracowników Instytutu, ale udostępni swoje łamy również autorom spoza IPN.

W pierwszym numerze „Pamięci.pl” m.in.:

Dr Daniel Koreś pisze, jak Wojsko Polskie miało w sojuszu z Sowietami atakować Danię, Holandię i Niemcy Zachodnie. prof. Andrzej Paczkowski wyjaśnia czym jest pamięć narodowa i jakie pułapki czyhają na badacza historii współczesnej
dr Patryk Pleskot opisuje początki telewizji w Polsce a prof. Antoni Dudek pisze o peerelowskim Dzienniku Telewizyjnym.

O relacji kina i historii opowiadają także prof. Jerzy Eisler oraz Andrzej Brzozowski
Ponadto Joanna Frydryszak-Kuciel opisuje kulisy powstania Listu 34 i rolę Antoniego Słonimskiego, a dr Tomasz Łabuszewski przybliża sylwetkę Stefana Pabisia, jednego z Żołnierzy Wyklętych.

Cennym uzupełnieniem pisma są m.in. materiały edukacyjne, recenzje książek i filmów, kawały polityczne

Czytelnicy numeru pierwszego jako bonus otrzymają także reprint wielkoformatowej, do niedawna ściśle tajnej, mapy pochodzącej z archiwów Układu Warszawskiego. Przedstawia ona plan ataku państw bloku sowieckiego, w tym Polski, na północnozachodnią Europę.

Strona internetowa miesięcznika "Pamięć.pl"

Źródło:

Pamięć.pl

IPN

Front Wschodni Wielkiej Wojny 1914-1918

Podczas konferencji zaprezentowane zostaną rezultaty najnowszych badań dotyczących Wielkiej Wojny. Obrady służyć będą również nawiązaniu współpracy między badaczami polskimi i zagranicznymi.

Organizator: Koło Naukowe Historyków Studentów UJ

Konferencji patronują:

Zakład Historii Polski Nowoczesnej Instytutu Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego, Komisja Historii Wojen i Wojskowości Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, Polskie Towarzystwo Historyczne, Oddział w Krakowie.

Program konferencji:

10 maja 2012 r. (czwartek)

Miejsce: Collegium Witkowskiego UJ, sala 21

08:00 - 10:00 – rejestracja uczestników konferencji

Miejsce: Collegium Novum UJ, sala 56:

10:00 - 11:00 – powitanie gości i inauguracja konferencji:

• otwarcie obrad przez prof. dr. hab. Stanisława A. Srokę – dyrektora Instytutu Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego
• Wykład inauguracyjny dr. hab. Michała Baczkowskiego prof. UJ: Szablą i łopatą. Kawaleria austro-węgierska w I wojnie światowej

Obrady plenarne

Sekcja I: Działania militarne i armie walczących stron, część I

moderator: Mateusz Drozdowski

• 11:00 - 11:20 – mgr Jacek Jędrysiak (Uniwersytet Wrocławski), Niemieckie planowanie wojenne na froncie wschodnim w latach 1906-1914
• 11:20 - 11:40 – dr Jarosław Centek (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu), Działania niemieckiej 47 Rezerwowej Dywizji Piechoty w bitwie pod Limanową-Łapanowem w 1914 roku
• 11:40 - 12:00 – mgr Wacław Szczepanik (Uniwersytet Jagielloński), Armia austro-węgierska w Hinterlandzie. Organizacja i funkcjonowanie zaplecza walczącej armii podczas pierwszej wojny światowej na przykładzie Galicji
• 12:00 - 12:20 – dr Piotr Szlanta (Uniwersytet Warszawski, Niemiecki Instytut Historyczny), Pod gasnącą gwiazdą Habsburgów. Doświadczenie frontu wschodniego polskich żołnierzy ck armii

12:20 - 12:50 – przerwa dyskusyjna i kawowa.

 

Działania militarne i armie walczących stron, część II

moderator: Wacław Szczepanik

• 12:50 - 13:10 – mgr Sławomir Kułacz (Uniwersytet Gdański), Germanizmy w języku polskich żołnierzy armii austro-węgierskiej
• 13:10 - 13:30 – mgr Ondřej Kolář (Uniwersytet Palackiego w Ołomuńcu), Austro-Hungarian Infantry Regiment Nr. 54 in the Great War (54 austro-węgierski pułk piechoty w Wielkiej Wojnie)
• 13:30 - 13:50 – mgr Tomasz Woźny (Stowarzyszenie Crux Galiciae), Działania 4. Armii austro-węgierskiej w czasie bitwy gorlickiej
• 13:50 - 14:10 – mgr Marcin J. Mikulski (Uniwersytet Jagielloński), Twierdza Kraków w działaniach bojowych podczas I wojny światowej
• 14:10 – 14:30 – mgr Krzysztof Widziński (Uniwersytet Wrocławski), Kampania 1914 roku w wybranych studiach sowieckich z lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku

14:30 - 15:00 – przerwa dyskusyjna

15:00 - 16:00 – przerwa obiadowa

 

Sekcja II:

Poza linią frontu: gospodarka, społeczeństwo i polityka 1914-1918, część I

moderator: Adriana Kapała

• 16:00 - 16:20 – dr Tomasz Kargol (Uniwersytet Jagielloński), Gospodarka wojenna w Galicji 1914-1918
• 16:20 - 16:40 – dr Tomasz Krzemiński (Instytut Historii PAN w Toruniu), Pogłoska jako przejaw komunikacji społecznej na terenie Prus Zachodnich w okresie pierwszej wojny światowej
• 16:40 - 17:00 – Kamil Ruszała (Uniwersytet Jagielloński), Działalność Koła Polskiego w Wiedniu na rzecz pomocy rodakom zesłanym w głąb monarchii Habsburgów podczas I wojny światowej

17:00 - 17:30 – przerwa dyskusyjna i kawowa

Poza linią frontu: gospodarka, społeczeństwo i polityka 1914-1918, część II

moderator: Robert Rogalya

• 17:30 - 17:50 – mgr Iryna Stasiuk (Przykarpacki Uniwersytet Narodowy im. Wasyla Stefanyka w Iwano-Frankiwsku), Działalność charytatywna greko-katolickich sióstr zakonnych w Stanisławowie podczas I wojny światowej
• 17:50 - 18:10 – mgr Uliana Klymiuk (Przykarpacki Uniwersytet Narodowy im. Wasyla Stefanyka w Iwano-Frankiwsku), Elity ukraińskie Galicji wobec polskich dążeń niepodległościowych (1914-1918)
• 18:10 - 18:30 – mgr Mateusz Drozdowski (Uniwersytet Jagielloński), Naczelny Komitet Narodowy: pierwsza struktura nowego państwa czy przeżytek epoki zaborów?
• 18:30 - 19:00 – dyskusja i podsumowanie pierwszego dnia obrad

 

11 maja 2012 r. (piątek)

Miejsce: Archiwum Państwowe w Krakowie, oddział II, ul. Grodzka 52
(Collegium Broscianum UJ):

• 09:00 - 10:00 – Źródła do badań nad I wojną światową w zbiorach Archiwum Państwowego w Krakowie (prezentacja wybranych materiałów archiwalnych)

Miejsce: Collegium Witkowskiego UJ, sala 108 im. prof. Józefa Wolskiego:

Sekcja III: Źródła do badań nad Wielką Wojną

moderator: Kamil Ruszała

• 10:20 - 10:40 – dr Janusz Pezda (Uniwersytet Jagielloński), Źródła do dziejów I wojny światowej w zbiorach Biblioteki XX Czartoryskich oraz Muzeum Narodowego w Krakowie
• 10:40 – 11:00 – dr Piotr Galik (Zakład Narodowy im. Ossolińskich), Front wschodni Wiel-kiej Wojny w militarnej kartografii Austro-Węgier
• 11:00 - 11:20 – mgr Tomasz Filip (Archiwum Nauki PAN i PAU), I wojna światowa w archiwaliach na przykładzie spuścizny rodziny Miterów
• 11:20 - 11:40 – mgr Sławomir Błażewicz (Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie), Bój o Pustki 2 maja 1915. Panorama bitwy gorlickiej Jana Wałacha w zbiorach Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie
• 11:40 – 12:00 – mgr Michał Janik (Uniwersytet Warszawski), Pamiętniki i relacje żołnierskie jako źródło do badania morale i dyscypliny Polaków – żołnierzy armii austro-węgierskiej w okresie I wojny światowej
• 12:00 - 12:30 – przerwa dyskusyjna i kawowa. Komentarz mgr. Sławomira Błażewicza nt. okolicznościowej wystawy : Uzbrojenie i odznaki wojsk państw zaborczych z lat 1914 – 1916 ze zbiorów Muzeum Wojska Polskiego

Sekcja IV: Pozostałości po Wielkiej Wojnie: materialne, niematerialne, historiograficzne

moderator: Łukasz Hojdyś

• 12:30 - 12:50 – mgr Dominik Synowiec (PTH o/ Nowy Targ), Krzyże z pocisków – relikty Wielkiej Wojny w krajobrazie Jury Krakowsko-Częstochowskiej
• 12:50 - 13:10 – Łukasz Wrona (Uniwersytet Jagielloński), Szrapnele nad Skałą. Badania archeologiczne jako przyczynek do studiów nad walkami w terenie wyżynnym na froncie wschodnim I wojny światowej
• 13:10 - 13:30 – Lidia Śniechowska, Kamil Leszczyński (Uniwersytet w Białymstoku), Pozostali w tej ziemi. Cmentarze i mogiły żołnierzy pierwszowojennych na terenie województwa podlaskiego – powiat wysokomazowiecki i Twierdza Osowiec
• 13:30 - 13:50 – mgr Jakub Wojewoda (Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą w Sochaczewie), Front pozycyjny nad dolną Bzurą i Rawką 1914-15 r. – wojna i cmentarze
• 13:50 - 14:10 – dr Wiesław Bator (Uniwersytet Jagielloński), I wojna światowa w Galicji w polskojęzycznych podręcznikach akademickich i szkolnych po II wojnie światowej

14:10 - 14:40 – przerwa dyskusyjna

14:40 - 15:40 – przerwa obiadowa

 

Sekcja V: Mikrohistoria: lokalne doświadczenia Wielkiej Wojny i jej preludium

moderator: Izabela Piskorz

• 15:40 - 16:00 – mgr Sebastian Kukuczka (Uniwersytet Jagielloński, SP nr 6 w Cieszynie), Pogranicze śląsko-galicyjskie miesiąc przed wybuchem I wojny światowej na przykładzie konfliktu polsko-niemieckiego w Bielsku-Białej
• 16:00 - 16:20 – mgr Wojciech Grajewski, (Książnica Cieszyńska, Muzeum Śląska Cieszyńskiego), „Przebudzeni rycerze”. Udział Śląska Cieszyńskiego w Wielkiej Wojnie
• 16:20 - 16:40 – mgr Jarosław Szlązak, (Uniwersytet Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie), 37 pp Strzelców Syberyjskich podczas wielkiej operacji zimowej we wspomnieniach Czesława Kluziaka
• 16:40 - 17:00 – Adriana Kapała (Uniwersytet Jagielloński), Na granicy frontu – Tarnobrzeg w czasie I wojny światowej
• 17:00 - 17:20 – Mateusz Werner (Uniwersytet Jagielloński), Ideologia i propaganda wojenna podczas oblężenia Twierdzy Przemyśl na łamach endeckiej „Ziemi Przemyskiej” (październik 1914 – styczeń 1915)

17:30 – dyskusja końcowa. Komentarz prof. dr. hab. Tomasza Gąsowskiego podsumowujący konferencję.

Zamknięcie obrad

 

Przedsięwzięcia towarzyszące:

• spacer na cmentarz Rakowicki (zapalenie zniczy przy kwaterze wojennej);
• okolicznościowa wystawa, przygotowana przez Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie pn. Uzbrojenie i odznaki wojsk państw zaborczych z lat 1914 – 1916 ze zbiorów Muzeum Wojska Polskiego;
• promocja książki „Operacja Łódzka. Zapomniany fakt I wojny światowej” i spotkanie z redaktor publikacji prof. Jolantą Daszyńską (Uniwersytet Łódzki, PTH, o/ Łódź)

Więcej informacji na stronie wielkawojna.socjum.pl

Międzynarodowy Festiwal Historyczny: Wiek XX. Anamneses

Głównymi organizatorami przedsięwzięcia są: Ośrodek "Pamięć i Przyszłość" i Fundacja Tygodnika Powszechnego.

Inspiracją dla powstania Festiwalu była książka Timothego Snydera „Skrwawione ziemie”. Tytuł festiwalu nawiązuje zaś do platońskiej idei anamnesis – odpominania tego co wyparte i zapomniane.

Sformułowaliśmy pewną ideę rozmowy o historii, przedstawienia najbardziej nawet bolesnych problemów historycznych różnych narracji historycznych, niepamięci. Ujęliśmy to w formie festiwalu, który przy pomocy najrozmaitszych form wypowiedzi artystycznych, debat historyków, spotkań z pisarzami, przedstawicielami kina, teatru pomoże nam wejść w przestrzeń publiczną i opowiedzieć o historii i spróbować ja sobie odpomnieć  – wyjaśnia Jacek Ślusarczyk, prezes zarządu Tygodnika Powszechnego

Marek Mutor, dyrektor Ośrodka „Pamięć i Przyszłość” zaznacza, iż będąca osią festiwalu tematyka "Skrwawione ziemie” jest bardzo dość trudna. Według terminologii Timothego Snydera dotyczy mordowania ludności cywilnej przez reżimy stalinowski i nazistowski w obszarze Europy Środkowo-Wschodniej. Z tymi zagadnieniami wiąże się szereg zagadnień, których odpomnienia tego festiwalu będą dotyczyć

Więcej o idei festiwalu - zobacz

Udział w festiwalu weźmie szereg wybitnych postaci ze świata nauki i kultury.


Program:

12 maja (sobota)

12.00–12.30 Otwarcie wystawy „Kard. Bolesław Kominek – ojciec pojednania”

13.30–16.00 Debata „Skrwawione ziemie”: Jochen Boehler, Jarosław Hrycak, Grzegorz Hryciuk, Timothy Snyder

moderator: Andrzej Brzeziecki

17.00–19.30 Debata „Między obojętnością a solidarnością. Milczenie Zachodu?”
Basil Kerski, Roger Moorhouse, Timothy Snyder, Dariusz Tołczyk, moderator: Jan Skórzyński

19.00–22.30 „Kogo kręci kino historyczne?– W cieniu swastyki i czerwonej gwiazdy”

• „Tajna akcja – mur berliński. Historia niemieckiej granicy” (Geheimsache Mauer – Die Geschichte einer deutschen Grenze), Niemcy 2011, 90 min., reż. Christoph Weinert i Jürgen Ast
• „Fabryka zła” (Napola – Elite für den Führer),Niemcy 2004, 115 min., reż. Dennis Gansel

20.00 Uroczyste otwarcie Festiwalu: Orkiestra Symfoniczna Filharmonii Wrocławskiej: Henryk Mikołaj Górecki „Symfonia pieśni żałosnych

13 maja (niedziela)

16.00–18.30 Debata „Polityka historyczna – historia w polityce”: Christoph Böhr, Erhard Busek, Marek A. Cichocki, Leonidas Donskis, Robert Traba

moderator: Jacek Stawiski

17.00 Spektakl „Czas terroru”, na motywach „Róży”Stefana Żeromskiego, reż. Lech Raczak

19.00–22.30 „Kogo kręci kino historyczne? – W cieniu swastyki i czerwonej gwiazdy”

• „Żołnierze wolności” (Sołdaty Swobody), ZSRR/Polska/Czechosłowacja/NRD/Węgry/Bułgaria/Rumunia 1977, część 2 – 100 min., reż. Jurij Ozierow
• „Piąta pieczęć” (Az ötödikpecsét) Węgry 1976, 115 min., reż. Zoltán Fábri

20.00 Spektakl „Czas terroru”, na motywach „Róży”, Stefana Żeromskiego, reż. Lech Raczak

14 maja (poniedziałek)

13.30–16.00 Debata „Totalitaryzm w przestrzeniach muzealnych”: Dan Michman, Jan Ołdakowski, Marie Schmidt, Wolfgang Templin, Rafał Wnuk,

moderator: Robert Kostro

17.00–19.30 Debata „Wiara prześladowana”: Michael Meng, Dan Michman, ks. Jerzy Myszor, Oleh Turij, moderator: Andrzej Grajewski

19.00–22.30 „Kogo kręci kino historyczne – W cieniu swastyki i czerwonej gwiazdy”

• „Kobiety z Rosenstrasse” (Rosenstraße), Niemcy 2003, 135 min., reż. Margarethe von Trotta
• „Przejście przez Dunaj” (Chodníkpřes Dunaj), Czechosłowacja 1989, 90 min., reż. Miloslav Luther

15 maja (wtorek)

16.00–18.30 Debata „Pamięć i liczby” Grzegorz Berendt, Zbigniew Gluza, Gunnar S. Paulsson, Mark Sołonin,

moderator: Łukasz Kamiński

19.00–22.30 „Kogo kręci kino historyczne – W cieniu swastyki i czerwonej gwiazdy”

• „Bokser i śmierć” (Boxer a smrt’), Czechosłowacja 1962, 110 min., reż. Peter Solan
• „Ucieczka” (Szökés), Węgry 1996, 95 min.,reż. Lívia Gyarmathy

16 maja (środa)

16.00–18.30 Debata „Totalitaryzm a kino”: Agnieszka Holland, Balázs Varga, Bärbel Dalichow, Monika Mikušová,

moderator: Robert Kostro

19.00–22.30 „Kogo kręci kino historyczne – W cieniu swastyki i czerwonej gwiazdy”

• „Gorzkie żniwa” (Bittere Ernte), RFN 1985, 105 min., reż. Agnieszka Holland
• Po filmie spotkanie z Agnieszką Holland

19.30 Koncert na zakończenie festiwalu: Huelgas Ensemble, dyrygent Paul van Nevel: „W poszukiwaniu czasu minionego” organizator: Fundacja im. Andrzeja Markowskiego


Ponadto Akademia Solidarności, warsztaty, spotkania i wiele innych wydarzeń.

Więcej informacji o festiwalu wkrótce na stronie www.anamneses.pl

źródło:

www.anamneses.pl

Ośrodek "Pamięć i Przyszłość"

zbiór materiałów biograficznych zgromadzonych w ramach Instytutu Historii Wizualnej i Edukacji Fundacji Shoah USC

Archiwum, założone w 1994 roku przez Stevena Spielberga, stanowi największy zbiór biograficznych relacji wideo na świecie. Obejmuje on ponad 50 000 relacji osób ocalonych oraz świadków Holokaustu z 56 krajów, nagranych w 32 językach, w tym ponad 1500 w języku polskim.

Pomysł zarejestrowania na wideo relacji ocalałych z Zagłady zrodził się w Krakowie. Amerykański reżyser Steven Spielberg, zainspirowany pracą nad filmem „Lista Schindlera” i spotkaniami z ocalałymi, założył w 1994 roku w Los Angeles Fundację Zapisu Historii Ocalonych z Shoah (Survivors for the Shoah Visual History Foundation). Celem było zarejestrowanie świadectw osób ocalonych oraz świadków Holokaustu.
Dom Spotkań z Historią umożliwia dostęp do całości zbiorów VHA, tj. 120 000 godzin nagrań (52 000 świadectw z całego świata)  za pośrednictwem Uniwersytetu Karola w Pradze.
(DSH)
 

źródło: DSH

„Kolekcję dziedzictwa dawnej Rzeczypospolitej”.

Kolekcja zawiera zbiory prezentujące historyczne, literackie i kulturowe dziedzictwo obszaru Litwy, Białorusi, Ukrainy i Polski. Liczący ponad 55 woluminów książek i czasopism zbiór pochodzi z końca XIX i pierwszej połowy XX wieku.

W zbiorze znajduje się niezwykła, datowana na rok 1858 księga „Lustracja Dóbr Krasnohruda w Powiecie Sejneńskim”. Zawiera ona opis wszelkich budowli mieszkalnych i gospodarskich należących do majątku. Księga spisana ręcznie na 257 stronach, zszyta bez oprawy i opatrzona pieczęciami została podarowana Pograniczu przez Andrzeja Miłosza.
Innym cennym wyjątkiem w kolekcji jest sześciotomowy zbiór pism Vincasa Kudirki „Raštai” wydanych w Tylży w roku 1909.

Prezentowany w formie cyfrowej materiał ikonograficzny liczy 140 rycin i zdjęć pośród których największy zbiór stanowią drzeworyty Wincentego Smokowskiego - prekursora polskiego drzeworytu nowoczesnego - opublikowane w roku 1846.


Prace techniczne i merytoryczne nad opracowywaniem i digitalizacją kolekcji Centrum Dokumentacji Kultur Pogranicza prowadzone są w pracowni digitalizacyjnej, która znajduje się w Międzynarodowym Centrum Dialogu w Krasnogrudzie. Pracownia stanowi także, zaplecze do bezpiecznego i długoterminowego przechowywania zbiorów w formie cyfrowej.

Wszystkie kolekcje zostały zamieszczone i upowszechnione w stworzonej przez Pogranicze Cyfrowej Bibliotece Multimediów na stronie www.pogranicze.sejny.pl, łącznie zawierają ponad dwa i pół tysiąca obiektów.



Ośrodek "Pogranicze - sztuk, kultur, narodów" w Sejnach to instytucja kultury, założona z inicjatywy Krzysztofa Czyżewskiego w styczniu 1991 roku.

źródło: Ośrodek Pogranicze - sztuk. kultur, narodów

Jan Nowak-Jeziorański (www.wolnaeuropa.pl)

W 60. rocznicę powstania Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa Dom Spotkań z Historią (ul. Karowa 20 w Warszawie) przygotowuje cykl spotkań poświęconych znaczeniu i działalności rozgłośni. 

Opowiemy o przeszłości: tajnikach pracy, zbieraniu informacji, tworzeniu archiwów, budowaniu wiarygodności mieszczącej się poza krajem stacji oraz o teraźniejszości: czy doświadczenie RWE przełożyło się na współczesne polskie media, co się dzieje z niezwykle cennymi archiwaliami oraz o roli RWE w dzisiejszym świecie – czy w Iraku lub na Białorusi radio pełni podobną rolę jak kiedyś w Polsce czy na Węgrzech? Ponadto przez cały maj, przed wszystkimi spotkaniami, będziemy prezentować materiały archiwalne RWE.

Program wydarzeń:

Projekcje filmów:

Środa, 2.05.12, godz. 16.00, DSH

Cold Waves, reż. Alexandru Solomon, 2007, 159 min

• Rumuński dokument opowiadający historię walki o wolność, którą podjęli działacze Radia Wolna Europa z reżimem Nicolae Ceausescu. Solomon podejmuje w nim temat wpływu mediów na kształt współczesnej rzeczywistości.
• Powtórka filmu: Sobota, 5.05. 12, godz. 16.00 i Niedziela 6.05.12, godz. 16:0

Czwartek, 3.05.1,  godz. 16.00, DSH

Opowieść o wolnej Europie, reż. Jolanta Kessler-Chojecka, 1995, 100 min

• Kulisy powstania radiostacji Wolna Europa. Autorka podejmuje problem brutalnego zwalczania RWE przez UB i SB. Film prezentuje wiele postaci polskiej kultury i polityki, które współpracowały z radiostacją.
• Powtórka filmu: Sobota, 5.05. 12, godz. 14.00

Piątek, 4.05.12, godz. 16:00, DSH

Głos nadziei, reż. Maciej J. Drygas, 2002, 58 min

• Wspomnienia byłych słuchaczy Radia Wolna Europa. Bogato ilustrowany dokument o legendarnej instytucji i życiu codziennym w PRL.

Środa 9.05.12 godz. 18:00, DSH.

„UKF Wolności” – spotkanie.

• Radio ma być odbiciem różnorodnych, nawet sprzecznych opinii i ocen, bo różnice poglądów najbardziej przekonywująco demonstrując wolność słowa. Będziemy podtrzymywali tradycje wszystkich głównych nurtów politycznych, ale nie będzie w naszych programach wzajemnych napaści ani ataków personalnych. (Jan Nowak-Jeziorański, www.wolnaeuropa.pl ) Czy założenia programowe Jana Nowaka-Jeziorańskiego są możliwe do zrealizowania w świecie wolnych mediów? Goście: Andrzej Mietkowski (redaktor naczelny portalu Radia Wolności), Andrzej Wierzyński (RWE, TVN24), Jeremi Sadowski (RWE) oraz Jolanta Hajdasz, autorka książki Szczekaczka. Rozgłośnia Polska Radia Wolna Europa.

Radio Wolna Europa:

3 maja 1952 roku wraz z wybiciem godziny jedenastej rozległy się w eterze pierwsze takty Majowego Mazurka. Przeniosły go do Polski z Monachium dwa - potężne nadajniki o mocy 50 tys. kW spod Lizbony i kilka anten o mocy 10 tys. kW, umieszczonych w Niemczech. Mówi Radio Wolna Europa — Głos Wolnej Polski.  Jako pierwsi wystąpili prezes Komitetu Wolnej Europy admirał Harold Miller oraz Jan Nowak-Jeziorański, szef Rozgłośni Polskiej RWE..

Radio Wolna Europa miało misję — odbudować poczucie wspólnoty i podtrzymać nadzieję w sercach milionów ludzi, którzy po 1949 żyją za żelazną kurtyną, w strachu i w milczeniu. W okresie PRL rozgłośnia była najczęściej słuchanym radiem zagranicznym, systematycznie zagłuszanym przez SB i dyskredytowanym przez władzę. Zagłuszanie radia zakończyło się dopiero 1 stycznia 1988 roku. 30 czerwca 1994 roku Polska Rozgłośnia RWE przestała istnieć.

źródło: DSH

Autor: Paweł Kowal,

Tytuł: Koniec systemu władzy. Polityka ekipy gen. Wojciecha Jaruzelskiego w latach 1986–1989

Wydawnictwo: Instytut Pamięci Narodowej, Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk, Wydawnictwo Trio

Miejsce wydania: Warszawa

Rok wydania: 2011

ISBN: 978-83-7436-281-8

Ilość stron: 524

Przystępując do lektury książki Pawła Kowala „Koniec systemu władzy. Polityka ekipy gen. Wojciecha Jaruzelskiego w latach 1986-1989” miałem nadzieję, że nareszcie zrozumiem, jak to się stało, że mimo tylu atutów – wojska, policji tajnych, propagandy i – szerzej – wszechstronnej, nawet jeśli niedoskonałej kontroli nad przepływem informacji, praktycznego monopolu w gospodarce itp. itd. – komunizm w Polsce i w innych krajach, nie wyłączając moskiewskiej centrali systemu, jednak upadł.

Nie przekonują mnie teorie, według których wszystko było pod kontrolą. Owszem, komuniści z pewnością od pewnego momentu brali pod uwagę ewentualność oddania władzy i przygotowali się na to całkiem skutecznie, jednak gdyby mogli po prostu utrzymać władzę, to by ją zachowali.

Po lekturze książki Pawła Kowala nadal nie wiem dlaczego komunizm jednak upadł. To nie jest zarzut pod adresem autora, który bardzo szczegółowo i przekonująco przedstawił przebieg wypadków. Może na pytanie, jak to było możliwe, nie da się w ogóle znaleźć odpowiedzi? Obszerna praca polityka i historyka w jednej osobie potwierdza, że komuniści do ostatnich chwil istnienia swego reżimu starali się z niego zachować tyle, ile się da. A dało się coraz mniej... Kowal przekonująco uzasadnia fałszywość tezy, jakoby władza komunistyczna postanowiła dobrowolnie ustąpić. Pokazuje coś wręcz przeciwnego: stopniowy rozkład systemu, jego zapadanie się, aż po upadek jakby pod własnym ciężarem.

Oczywiście, ekipie gen. Jaruzelskiego nie sposób odmówić tego, że zrozumiała dramatycznie kurczące się granice możliwości swego działania. Kto jak kto, ale właśnie ludzie u szczytu ówczesnej hierarchii władzy najbardziej dobitnie to zawężające się pole manewru zauważali. Stąd grożenie w 1989 r. buntem aparatu, podsycanie obaw z natury rzeczy niepomiernie gorzej poinformowanego przeciwnika (opozycji) itp. – było czystym bluffem.

Kowal poddał analizie proces samozagłady komunizmu od strony aparatu władzy. Na podstawie rozmaitych źródeł odtwarza sposób myślenia ekipy gen. Jaruzelskiego, pokazuje tworzone przez nią plany i próby ich realizacji. Jego opis ukazuje stopniowe cofanie się władzy, narastającą świadomość własnej słabości. Uderzające jest jednak, że dopiero po klęsce wyborów z 4 czerwca 1989 rządzący dostrzegli, że ich gra o ocalenie władzy jest skończona. Wcześniej jedynie na marginesie, mimochodem pojawiają się sygnały, że grająca o przetrwanie władza w ogóle dopuszcza myśl o tym, że może ponieść fiasko.

Jest to uderzające w świetle tego, co wiemy o działaniach zmierzających do zabezpieczenia się przed skutkami utraty władzy – uwłaszczeniu nomenklatury oraz działaniach służb specjalnych. Na temat samego przebiegu tych procesów, ich planów itp. wiemy wprawdzie nie za wiele, widać jednak gołym okiem ich skutki. Co więcej, badania socjologów dostarczają całkiem sporo danych na temat reprodukcji elit, potwierdzających potoczne przekonanie, że „góra” dawnego systemu nieźle poradziła sobie w nowym. Jest zupełnie nieprawdopodobne, by działo się to ot tak, przypadkiem. Podobnie to, co wiemy o działaniach służb specjalnych – wystarczy tu wspomnieć bardzo sprawny proces niszczenia (a zapewne i „prywatyzacji”) akt SB, pokazuje, że przynajmniej ta część aparatu daleka była od rozsypki. Również spektakularne, wręcz ostentacyjne mordy na trzech znanych z niechęci do władzy księżach w 1989 roku pokazują, że także ta najbardziej mroczna część esbeckiego aparatu nie zatraciła zdolności do działania.

Płyną stąd dwa wnioski. Po pierwsze – że nawet zachowane w niezłym stanie aktywa MSW nie wystarczyły, by ocalić system. Także esbecki aparat podlegał ogólnej prawidłowości, że sama zdolność do działania to nie wszystko. Komunizm w Polsce doszedł do takiego stanu, że teoretycznie mógł jeszcze działać, ale „się nie dało”. Ten proces pokazuje Paweł Kowal bardzo trafnie.

Po drugie – widać, że istniał i był wcielany w życie „plan B” – rezerwowy: na wypadek, gdyby desperackie próby uratowania władzy jednak się nie udały. O tych działaniach z omawianej książki praktycznie nie dowiemy się niczego. Czy to zarzut? I tak, i nie. Nie, bo po pierwsze – nie ma pracy tak wyczerpującej, by recenzent nie był w stanie jej zniszczyć zarzutem, że czegoś w niej zabrakło. Po drugie zaś – z praktycznego milczenia Kowala na temat „planu B” można wywnioskować, że w źródłach, z których korzystał, przede wszystkim proweniencji partyjnej i administracyjnej, niewiele albo nic zgoła na ten temat nie było. Jeśli ten wniosek jest trafny, można by – z cała ostrożnością, z jaką należy traktować wnioskowanie z braku źródeł – postawić hipotezę, że odbywało się to innymi kanałami, zapewne głównie poprzez służby.

Można jednak to milczenie potraktować jako pewną wadę omawianej książki. Gdyby bowiem ściśle trzymać się jej treści, można by wywnioskować, że komuniści w ogóle nie brali pod uwagę możliwości utraty władzy i przejrzeli na oczy dopiero 5 czerwca 1989 roku. Tymczasem upadek komunizmu był stanowczo zbyt gładki, by uwierzyć w tę wersję. Kowal zresztą niekiedy napomyka, że brano to pod uwagę, trudno jednak oprzeć się wrażeniu, że widzimy tylko jedną stronę, niczym awers bez rewersu. Owszem, awers jest ważny, bogaty, obszerny i dobrze przez autora opisany, ale nie jest całym medalem.

Wiąże się z tym jeden, już tym razem niewątpliwy moim zdaniem, brak omawianej pracy. Paweł Kowal nie zadaje mianowicie pytania, kiedy i w jakich okolicznościach rządząca ekipa dopuściła w ogóle myśl o utracie władzy jako o możliwym wariancie rozwoju wypadków, nawet jeśli niezbyt prawdopodobnym. W poprzednich „polskich miesiącach”, mimo wszystkich kryzysów, załamań, zmiany ekip, niezadowolenia społecznego itp. itd., perspektywa upadku komunizmu nie była brana pod uwagę. Wciąż w mocy pozostawało przekonanie wypowiedziane wprost przez Władysława Gomułkę w sławnej moskiewskiej rozmowie ze Stanisławem Mikołajczykiem: „Władzy raz zdobytej nie oddamy nigdy”. Wierzyli w to rządzący, wierzyli i rządzeni, co tworzyło najskuteczniejszą być może legitymizację komunistycznego panowania nad Polską, którą Jadwiga Staniszkis nazwała legitymizacją przez bezalternatywność.

Kiedy to przekonanie zaczęło pękać? Niewątpliwym dla niej ciosem była „Solidarność”, a może już pierwsza pielgrzymka Jana Pawła II. Jednak stan wojenny wydawał się skuteczną odtrutką na te niebezpieczne z punktu widzenia władzy gry wyobraźni. Paradoksalnie, im większe nadzieje, że da się z tego jakoś wyjść, tym bardziej bolesny powrót do rzeczywistości: skoro zorganizowany antykomunistyczny bunt arytmetycznej większości dorosłego społeczeństwa da się tak łatwo spacyfikować – to znikąd ratunku.

A jednak okazało się, że to tylko pozory. Kiedy zaczęło się to przebijać do świadomości ekipy gen. Jaruzelskiego, Paweł Kowal nie tylko nie odpowiada, ale nawet nie pyta. A to moim zdaniem pytanie zupełnie kluczowe. Wszystko wskazuje na to, że przełom nastąpił wówczas, gdy Michaił Gorbaczow najpierw dał do zrozumienia, a potem już jaśniej wskazał, że Związek Sowiecki nie będzie interweniował zbrojnie w obronie władzy komunistycznej w Polsce. Ta hipoteza nie tylko efektownie brzmi – władza zainstalowana dzięki sowieckiej przemocy upada, gdy jej mocodawca odmówił jej podtrzymywania siłą – ale też wydaje się prawdziwa. Nieprzypadkowo gorączkowe próby reformy pojawiają się właśnie za rządów Gorbaczowa. Kowal o tym napomyka, ale wspomnianego problemu wprost nie podejmuje.

Pisze natomiast wiele o samych działaniach ekipy Jaruzelskiego. Z kart książki wyłania się obraz grupy właściwie zupełnie już bezideowej, skupionej na samej władzy. Owszem, komunistyczna nowomowa jest wciąż w użyciu, jednak sprawia wrażenie rytuału, pustej liturgii nie tylko bez Boga, ale i bez dotychczasowych bożków.

Wyjątkowo dużo miejsca poświęca Paweł Kowal opisom relacji ówczesnej władzy z instytucjonalnym Kościołem – Papieżem i biskupami. Pragmatyzm podpowiadał rządzącym, że poparcie, a przynajmniej przyjazna neutralność z ich strony jest warunkiem efektywnego sprawowania władzy. Jednym z pierwszych rozmówców nowo mianowanego premiera Rakowskiego był... prymas Glemp, u którego zabiegał o wejście do rządu przedstawicieli umiarkowanej opozycji. Oczywiście niczego nie osiągnął. Towarzyszy temu zadziwiające nieraz niezrozumienie przeciwnika, z którego chce się uczynić sojusznika. Przykładem były próby dyktowania Papieżowi treści publicznych wystąpień podczas pielgrzymki w 1987 roku, np. żeby wspomniał o radzieckich i polskich żołnierzach wyzwalających Ziemie Zachodnie... Jeszcze bardziej groteskowe w swej bezczelności wrażenie sprawia ekspedycja na Jasną Górę Kazimierza Barcikowskiego i Stanisława Cioska, którzy – nie mogąc dostać się do Jana Pawła II – wobec kard. Casarolego skrytykowali papieskie przemówienia, które miały prowokować zamieszki i stawiać Polskę w złym świetle.

Końcem złudzeń ekipy gen. Jaruzelskiego były kontraktowe wybory. Paradoksalnie, aparat komunistyczny okazał się zupełnie nieudolny w zabieganiu o poparcie w choćby częściowo wolnych wyborach. Jeszcze większym paradoksem było to, że totalitarna władza (bo tak ją – moim zdaniem w pełni słusznie – traktuje Kowal) przegrała z opozycją, bo – w przeciwieństwie do niej – nie potrafiła już działać w sposób zjednoczony i skoordynowany.

Książka ma aż trzech wydawców: Instytut Studiów Politycznych PAN, IPN i oficynę Trio. Być może ta edytorska trójwładza odegrała rolę przysłowiowych sześciu kucharek: w uważnej lekturze (a inna nie ma sensu) przeszkadzają trochę redakcyjne niedoróbek, literówki, pomylone imiona itp. Warto jednak przebrnąć przez te nieliczne w sumie słabości, by poznać od mało znanej strony niezwykły okres naszej historii – kiedy komuniści, usiłując uratować swą władzę, musieli w końcu uznać bezowocność swych wysiłków.  

Tomasz Wiścicki

Autor: Diane Ducret

Przekład: Maria Rostworowska

Miejsce wydania: Kraków

Wydawnictwo: Wydawnictwo Znak

Data wydania: 2012

ISBN: 978-83-240-1884-0

Liczba stron: 320

Diane Ducret jest absolwentką historii filozofii na paryskiej Sorbonie, oraz filozofii współczesnej w prestiżowej Ecole Normale Superieure, a także autorką serii projektów i filmów dokumentalno-historycznych. Jej bestsellerowe Femmes de dictateur, w których z ironicznym dystansem przygląda się losom kobiet uwikłanych w miłosne relacje z dyktatorskimi przywódcami, wydane zostały po raz pierwszy w 2011 roku i wciąż przekraczają rekordy sprzedaży.

Bohaterkami książki Ducret są nie tylko żony, oddane towarzyszki życia, przyjaciółki czy wreszcie metresy okrutnych polityków, lecz także niezliczone autorki listów, które porażone niemal boską charyzmą tyranów, słały wyrazy uwielbienia, namiętności i całkowitego oddania, niejednokrotnie wraz z drogimi prezentami. Przytoczone fragmenty owej korespondencji jak i opisane z finezją losy kobiet, którym udało się dostąpić zaszczytu bycia blisko wodza okazują się fascynującą, lecz także pouczającą lekturą. Recepcja przybliżonych tu historii związanych z postaciami Mussoliniego, Hitlera, Stalina, Lenina, Mao, Salazara, Bokassa i Ceauşescu skłania do tego by wraz z autorką zadać kolejne niepokojące pytanie: Dlaczego w dziejach najnowszych nie sposób natknąć się na fenomen dyktatora-kobiety?

Jeden z najbardziej spektakularnych bohaterów biografii – Adolf Hitler (Führer zwany pożądaniem, jak śmiało tytułuje go Ducret w nagłówku poświęconego mu rozdziału) był bodaj najbardziej destrukcyjny dla kobiet, które związały z nim swój los. Oprócz tych, z których niebywałej hojności i przychylności korzystał w trudnych latach walki o władzę - jak choćby osławiona Helen Bechstein, bogata żona spadkobiercy fabryki fortepianów Bechstein, wprowadzająca Adolfa na niemieckie, arystokratyczne salony lat dwudziestych – pozostałe wybranki musiały podporządkować się kaprysom i rygorystycznym zasadom implementowanym w alpejskiej posiadłości wodza, zwanej Berghofem. To tu, kolejne muzy Hitlera zmuszone były nań wyczekiwać, kiedy on podbijał Niemcy a potem całą Europę. Położony na terenie okupowanej Polski Wilczy Szaniec, (Wolfsschanze), który w latach 1941-1944 był główną kwaterą Hitlera nigdy nie gościł nawet najsłynniejszej z nich, Ewy Braun. Przebywając na kwaterze w lesie gierłowskim, niespełna osiem kilometrów od Kętrzyna, Adolf godzinami prowadził telefoniczne rozmowy z zamkniętą w złotej klatce Berghofu Ewą. Paradoksalnie więc, tragiczna historia II wojny i jej kolejne odsłony rozgrywające się na ziemiach polskich wydatnie pogłębiały dramat tej kobiety. Choć ciągle dręczona niepewnością i nieustannym czekaniem na wodza III Rzeszy wielokrotnie uciekała  się do szantażu i groziła, że targnie się na własne życie, w decydującym momencie pozostała przy Hitlerze. Trudno jednak domniemywać co nią wówczas powodowało, czy głębokie oddanie, czy też żądza przypieczętowania związku, które nastąpiło dopiero tuż przed wspólnym samobójstwem pary. 29 kwietnia 1945 roku Ewa zostaje żoną Hitlera, zaś:

„30 kwietnia, około godziny 15. 30, historia miłości Effie i Adiego dobiega kresu. Do uszu mieszkańców bunkra dociera huk strzału z pistoletu, po czym następuje cisza. Oboje zażyli cyjanek(...). Dla pewności Hitler w tym samym momencie strzelił sobie w głowę”.

Zniewoloną Ewę spotkał zatem smutny koniec.

Nie wszystkie jednak, z opisanych przez Diane Ducret kobiet były bezbronnymi ofiarami namiętności tyranizujących je męskich postaci. Niektóre, jak choćby Jiang Quing, czwarta żona przywódcy Mao, wsławiły się nie mniejszym okrucieństwem niż ich dyktatorscy partnerzy, inne, pławiły się w luksusie, jakiego nie było im dane zaznać u boku kogokolwiek, nieco niżej postawionego w politycznej hierarchii. Elena Ceauşescu zafascynowana możliwościami jakie dawała jej władza dzierżona przez Nicolae, udała się w podróż do Buenos Aires, by wzorować się na Izabeli Perón. Tak jak ona, po szczeblach politycznej kariery wspięła się aż na stanowisko wicepremiera, które uzyskała w 1980 roku. Polityczne uzdolnienia nie uchroniły jej jednak przed tragicznym końcem - wraz z mężem została stracona w wyniku rewolucji 1989 roku.

Obraz kobiet towarzyszących dyktatorom nie jest tu więc jednoznaczny, a autorka nie daje nam ostatecznej odpowiedzi na pytanie jak owe panie były w stanie dotrzymywać towarzystwa mężczyznom, którzy odpowiadali za masowe zbrodnie.
Pozycja, choć napisana porywającym, pełnym swady językiem, nie jest bynajmniej dziełkiem jedynie popularyzatorskim, Ducret dokonała tu bowiem szerokiej kwerendy materiałów dotyczących prezentowanych przywódców, wnikliwie przejrzała dostępną, zachowaną pośród archiwaliów korespondencję, oraz opracowania jej dotyczące.  
Książka jest zatem warta polecenia, nie tylko ze względu na szczególnie elektryzujący tytuł i przykuwającą uwagę okładkę.

A.R.

Instytut Badań Edukacyjnych zaprasza nauczycieli gimnazjalnych do wzięcia udziału w konkursie „Lekcja dobrej historii”.


Przedmiotem konkursu są dobre praktyki w nauczaniu historii w gimnazjach. Praktyki te powinny rozwijać umiejętności ogólne, wskazane w podstawie programowej – umiejętność krytycznego myślenia, rozumienia procesów historycznych, poprawnego wnioskowania czy obrony własnego stanowiska.


Konkurs ma trzy kategorie:

1. fragment lekcji (np. praca z mapą)
2. scenariusz lekcji
3. cykl lekcji (np. rozwijających umiejętność krytycznej analizy materiałów źródłowych)

Jury konkursu będzie brać pod uwagę między innymi oryginalność pomysłów oraz możliwość zastosowania ich w innych szkołach gimnazjalnych.

Najlepsze pomysły zostaną upublicznione, tak aby mogli skorzystać z nich również inni nauczyciele.

Zgłoszenia można nadsyłać do 18 maja 2012 r. poprzez formularz na stronie: www.eduentuzjasci.pl.

Jury ogłosi wyniki 5 czerwca.

Laureaci konkursu, oprócz cennych nagród – e-booków Kindle, dostaną zaproszenie do wzięcia udziału w dwudniowym spotkaniu poświęconym omówieniu ich pomysłów, podsumowaniu wniosków z konkursu, omówieniu strategii upowszechniania nagrodzonych praktyk.
Wydarzenie będzie miało nietypowy charakter: będzie po części warsztatem, po części spotkaniem integrującym nauczycieli entuzjastów, wreszcie – okazją do uroczystego wręczenia nagród.

Więcej informacji na temat konkursu: konkurs.ibe(at)profile.com.pl.